Vilfredo Pareto Kimdir?

felsefe Nedir

Vilfredo Frederico Damaso Pareto (d. 15 Temmuz 1848, Paris – ö. 19 Ağustos 1923, Cenova) İtalyan iktisatçısı ve sosyolog.

Fizik ve matematik öğrenimi gördükten sonra 1869’da Torino Teknik Üniversitesinde fizik doktorası aldı. Demir çelik sanayisinde çalıştı ve ekonomik konularda makaleler yazdı. 1874’te Coğrafya Akademisi’ne seçildi ve 1877’den itibaren ekonomik teorilerle ilgili eserlerini yayınlamaya, 1894’te Lozan Üniversitesinde Leon Walras’dan boşalan ekonomi politik kürsüsünde ders vermeye başladı.

1912’ye kadar iktisadi konularda yazan Pareto, Walras’la birlikte Lozan Ekolü’nün kurucusu olarak bilinir. İktisat Teorisi’ne matematik analiz metotlarını uygulamıştır. Maliyetler, üretim ve değer teorilerine yeni anlayışlar getirmiştir. Zaman ve mekana bağlı olmaksızın bütün ülkelerde gelir dağılımını gösteren eğrilerin üst kademelerindeki eğiminin hep aynı kaldığını ifade eden Pareto Kanununu tanımlamıştır.

Pareto, Cenova civarında ticaretle uğraşan aristokratik bir aileye mensuptu. Büyük-büyük-büyük-büyük babası 1729’da markiz unvanını kazanmıştı. Soyluların otokratik yönetimleri tercih ettikleri düşüncesi yaygın olmakla beraber çoğu zaman gerçeğe tekabül etmez*.Cenova aslında ticari bir elit tarafından yarı-cumhuriyetçi ilkelere göre yönetilen küçük bir şehir devletiydi ve Avusturya gibi yayılmacı monarşilerle şiddetli uyuşmazlık içindeydi. Pareto’nun büyükbabası ve büyük amcası ateşli birer cumhuriyetçiydiler ve Napolyon döneminde önemli idari konumlarda yer almışlardı.

Cumhuriyetçilik Pareto ailesinin üyeleri arasında hiçbir zaman zayıflamadı. Giuseppe Mazzini, 1830’larda monarşiye karşı cumhuriyetçi direnişi başlattığında Pareto’nun babası (Markiz Raffaele Pareto) Fransa’ya kaçmak zorunda kaldı. Ailenin diğer birkaç üyesi tutuklandı veya mahkûm oldu.

Raffaele Pareto tanınmış bir hidroloji (su bilimi) mühendisiydi ve Fransa’da kendine destek bulabilmişti. Fransız Kalvenci Marie Méténier’yle evlendi. Çiftin, iki kızları ve bir oğulları oldu. Vilfredo Federico Damaso Pareto, 15 Şubat 1884’te dünyaya geldi.

Vilfredo Pareto hayatı boyunca cumhuriyetçi köklerine sadık kaldı. Özellikle geç dönem yazılarında yönetici sınıfı sert bir şekilde eleştirdi. Otokratik rejimlere hayat boyu muhalefet, onu, kendilerini yücelten rejimlerin siyasal gücü nasıl ele geçirdiklerini ve daha sonra nasıl yitirdiklerini tespit ederek önemli sosyal bilimsel katkılar yapmasına yardımcı oldu. Bu gizli cumhuriyetçilik onun ilerideki sosyolojik teorilerini büyük ölçüde etkileyecektir. Nitekim “Bir Sosyolojik Teori Uygulaması”*2  başlıklı ilk sosyolojik yazısı yozlaşmış bir yönetimin yıkılmasıyla ilgilidir ve Pareto’nun sonraki hayatının büyük bir kısmını meşgul edecek sosyolojik gündemin temelini oluşturur.

Pareto 10 yaşına kadar oldukça zengin üst-orta sınıf bir Fransız olarak yetişti. Babası İtalya’ya 1850’lerin sonlarında dönebildi ve aile Torino’ya yerleşti. Vilfredo, 1869’da Torino Politeknik Okulu’ndan mühendis olarak mezun oldu.

Pareto’nun bu enstitüde en fazla etkilendiği şey “denge” fikri oldu. Nitekim “denge” kavramı onun ekonomi ve sosyoloji alanlarındaki geç dönem çalışmalarına damgasını vuracaktır. Pareto, katı cisimlerde dengenin temel ilkeleri konulu bitirme tezinde genişleme ve büzülmenin katı nesnelerin hacmini belirleyecek karşı-dengeleyici güçler olarak nasıl işlediklerini araştırdı*3.

Sosyolojik teorilerle ilgilenenlerin çoğu Pareto’nun bitirme tezini sadece mühendislikle ilgili olduğunu ve toplum hakkında bir şey söylemediğini düşündüğü için dikkate almaz. Ancak sosyolojik teorisini anlamak istiyorsak bu tez diğer herhangi bir çalışmadan daha önemli olabilir. Zira Pareto’nun bilimsel epistemolojisi bu tezde yer almaktadır. Onun yazılarının çoğu, karmaşık olguları nasıl kavradığını, bilimsel araştırmalarını nasıl yaptığını ve bilimde teoriye nasıl bir rol yüklediğini anladığımızda yeni bir anlam kazanır.

Yıllar sonra Pareto, aynı denge stratejisini sosyoloji araştırmasına uygulayarak karşı-dengeleyici güçlerin, ekonomik genişleme ve daralmanın, siyasal merkezîleşme ve merkeziyetçilikten uzaklaşmanın, kamusal düşüncelerde liberalleşme ve muhafazakârlığın toplumun genel karakterini etkileyecek biçimde nasıl bir etkileşim (denge) içinde olduklarını inceleyecektir*4.Pareto mühendislik eğitimi görmeseydi veya 1869 bitirme tezinde denge modelini kullanmasaydı muhtemelen sonunda kendisine ün kazandıran sosyolojik teori anlayışını üretemeyecekti. Mühendislik eğitimi, Pareto’nun bir sosyolog olarak kullanacağı açıklama biçimi üzerinde önemli bir etkiye sahiptir.

Pareto okuldan mezun olduktan sonra birkaç yerde mühendis olarak çalıştı. İlk olarak Roma’da, ardından Floransa’da bir İtalyan demir yolu şirketinde inşaat mühendisliği yaptı. 1874’te madencilik ve sanayi alanında faaliyet gösteren bir şirkette yöneticilik yapmak üzere demir yolu şirketinden ayrıldı. Bu firmada çalışırken birkaç kez iş gezisi için İngiltere ve İskoçya’ya gitti. Buralarda “bırakınız yapsınlar” öğretisinden ve Britanya hükümetinin serbest ticareti geliştirme politikalarının görünür başarısından etkilendi.

Avrupa’daki ticari sorunlara ilgisi Pareto’nun düşüncesindeki bir başka önemli gelişmenin işaretidir. Zira Pareto artık hükümet politikasının ticaret hacmi üzerinde sahip olabileceği görünmeyen etkilere odaklanmaya başlar. Bu konu onun ilgilendiği teorileştirme türü için biçilmiş kaftandı: karmaşık sistemlerde unsurlar arasındaki karşılıklı bağımlılığın doğasının belirlenmesi. Pareto bu noktada bir teknisyen gibi düşünmeyi bırakıp bir sosyal bilimci gibi düşünmeye başlar.

Pareto muhtemelen ilk gerçek yönetici bilim adamıdır. İdari problemlere sosyolojik yaklaşmak onu iş dünyası üzerinde sürekli etkiye sahip olacak bazı buluşlar yapmaya iter.

Örneğin, onun 80/20 kuralı, bir envanterdeki kalemlerin %20’sinin satışların %80’ini açıkladığını ve bir şirketin karşılaştığı arz problemlerinin çoğunun envanterin nadiren kullanılan %80’iyle ilişkili olduğunu öne sürer. İnsanlar, çoğu kez, az kullanılan kalemleri yanlış konumlandırır veya bittiklerinde bu kalemleri yeniden-stoklamayı başaramazlar. Pareto, stok türleri için diğer envanter kontrol yöntemleriyle birlikte kullanılan ve önemli bir örgütsel gelişmeyi simgeleyen sabit programlar geliştirir.

Pareto’ya düşünce alanındaki borçlarımızdan bir diğeri, onun, yönetim tarzının örgütsel başarı için temel önemde olduğunu fark etmesinden gelir. Pareto’nun bu düşüncesi ileriki yıllarda işletme kuramcıları tarafından geliştirilmiş ve insanların bir ekibin parçası olarak birlikte çalıştıkları iş birliğine dayalı bir ortamın sürdürülmesinde, yönetimin merkezî rolünü gösterilmiştir*5.

1923’teki ölümünden yetmiş yıl sonra bile Pareto’nun iş yönetimi alanına katkıları bir ölçüde önemini sürdürmektedir. Ancak ilk idari eserinde onun büyüklüğünün sadece bir parıltısını görürüz, zira Pareto’nun idari ilgileri çok dar ve fazlaca somuttu. Burada, onun sosyolojik teorisinin genel çerçevesine fiilen damgasını vuracak tutkunun işaretleri henüz görülmemekteydi.

Konu Başlıkları

Konu Başlıkları

 

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*