Diyalektik Nedir, Ne Demektir?

Diyalektik Nedir?
Diyalektik Nedir?

Diyalektik, kavramlar arasındaki karşıtlık ilişkisinden yola çıkarak bunu doğruya varan süreçlerin açığa çıkarılmasında bir ilke olarak kullanan düşünme ve araştırma yoludur.

Diyalektik düşüncenin başlangıcı, doğayı ve evreni oluşturduğu düşünülen ateş, hava, su, toprak gibi ilk nedenlerin (arkhe) aralarındaki karşılıklı çatışma ya da dönüşme ilişkileri biçiminde, Sokrates öncesi fizikçilerde görülmektedir. Daha sonra şey‘lerin karşıtlarından yola çıkarak var olmaları ve gene karşıtları içinde yok olmalarını ele alan Herakleitos, diyalektiği evrenin etkin bir ilkesi olarak düşünmenin öncüsü olmuştur. Aristoteles’e göre ise bazı kabullerden yola çıkarak usavurma yoluyla bunları saçmaya indirgeyerek karşıtlarını kanıtlama tekniği anlamında diyalektiğin kurucusu Elealı Zenon’dur.

Diyalektik Kavramının Doğuşu ve Kökeni

Diyalektik düşüncenin izleri Efesli filozof Herakleitos’un “oluş” anlayışından zeminlenen “bir nehirde iki kere yıkanmaz” görüşüne kadar sürebilir. Ardından “diyalog” sözcüğünün köklerine dayanan diyalektik kavramı ilk kez Zenon tarafından “tartışma sanatı” anlamıyla kullanılmıştır. Bu kavramın yazılı metinlerde kullanımına ise ilk kez Platon’da rastlanır. Platon, erken sokratik diyaloglarında diyalektik kavramını “tartışarak eğitme” anlamıyla kullanmıştır. Daha sonra Hereaklitos’tan etkilenerek diyalektiği kendi idealar kuramına dayandırarak “ideaların diyalektiği” biçimiyle kullanmıştır.

Diyalektik düşüncenin gerçek anlamda kurucusu olan filozof ise Hegel‘dir. Hegel, Platon ve Heraklitos’un diyalektik anlayışını geliştirip Orta Çağ’da mistik (gizemci) biçimiyle ortaya çıkan üç aşamalı gelişme yasasıyla birlikte kendi idealist felsefesinin temelini atmıştır. Hegel, Alman düşünsel dünyasının o güne kadarki birikiminin dışına çıkar, tarihsel bir felsefenin ilk adımlarını atar.

Sokrates ve Platon’da Diyalektik

Diyalektiği bir yöntem olarak kullanan ilk isim Sokrates’tir. Sokrates için diyalektik, karşılıklı soru – yanıt yoluyla kavramlara açıklık getirme yöntemidir. Karşı tarafın yanıtından yola çıkarak bunun gene onun düşünceleri açısından tutarsız ve çelişik olduğunu göstermek, yöntemin ilk aşamasıdır. Bundan sonra karşılıklı soru- yanıtlarla, tartışma konusu kavram çeşitli açılardan ele alınır, açımlanır (Bkz: Sokratik Yöntem Nedir?).

Sokrates’in açıklama yöntemini belirli bir varlık görüşüne bağlayan Platon, diyalektiği bilgi görüşüne dayalı bir eğitim yöntemi olarak geliştirmiştir. Ona göre diyalektik, bir varlık sıralaması içinde en alt düzeyden gittikçe yükselerek sonunda idealar‘a varmak için izlenen bir öğretme ve öğrenme sürecidir.

Sokratik Yöntem
Sokratik Yöntemin İşleyiş Şeması

Alman Felsefesinde Diyalektik

Kant

Yeni Çağ felsefesinde diyalektik terimini ilk kullanan Kant’tır. Kant’a göre diyalektik yanılgının mantığıdır; kendi hâlindeki us, bazı usavurma işlemlerini mantıksal sınırlarına kadar götürüp sonunda kendisiyle çatışma içine düşer. Ortaya çıkan antinomileri (çatışkıları) gidermek içinse Kant’ın “transandantal diyalektik” adını verdiği yöntem uygulanır; iki karşıt sav arasındaki çatışma, hem tezin, hem de antitezin karşıtının olanaksızlığı kanıtlanarak giderilir. Böylece Kant için diyalektik, hem usun içine düştüğü doğal bir yanılgı biçimi hem de bunu düzeltmek için kullanılacak bir eleştiri ve yanlış gösterme yöntemi haline gelir.

Hegel

Diyalektik anlayışının temelinde yatan üçlü düşüncesini Kant’tan alan Hegel, buna bambaşka bir anlam yükledi. Hegel’e göre, gerçekleri oluşturan kavramların her biri karşıtını kendi içinde taşır. Düşünce, bir kavramdan (tez) onun içindeki karşıtına(antitez) bundan da yeniden karşıtına (yani ilk kavrama) dönmekle, diyalektik hareket içinde, iki kavramın birliğini oluşturan üçüncü kavrama (sentez) ulaşır. Bu süreç, düşüncenin kendisini kavramasını sağlayan bilinç içeriğini artırır. Hegel’e göre diyalektik, varlığı belirleyen düşüncenin kendi süreci olduğu gibi dünya tarihinin de oluşum ilkesidir.

Marx

Diyalektik usavurmayı Hegel’den ve Sokrates öncesi filozoflardan alan Karl Marx’a göre diyalektik tarihsel bir süreçtir; ekonomik temelli bazı toplumsal oluşumların zaman içinde karşıtlarını üretmeleri, karşıtların giderek çatışmaya dönüşmesiyle de yeni oluşumun etkisini ortadan kaldırması biçiminde yürür.

Metafizik – Diyalektik İlişkisi

Metafizik, “fiziğin ötesinde kalan” anlamında kullanılmaktadır ve doğaya hareketsizlik, ebedilik ve karşıtlık niteliklerini yapıştıran bir düşünce sistemidir. Diyalektik düşünce ise bu bağlamda metafizik düşüncenin tam karşıt bir noktasında yer almaktadır.

Diyalektik anlayışta doğa, durağan ve değişmez değildir. Aksine sürekli hareket ve değişim içindedir. Hareket, hareketsizlikten değil, hareketin içsel dinamiklerinden doğmaktadır. Bu bağlamda diyalektik süreç içerisinde her türlü madde, varlık ve ilişki sürekli değişim ve gelişim hâlindedir. Ele alınan herhangi bir madde aynı maddeye özdeş olamaz, çünkü ‘durağan’ gibi gözüken bir madde dahi sürekli değişim halindedir ve zamansaldır. Doğada hareketsiz hiçbir şey yoktur. Hareketin kaynağı ise maddenin içsel bağıntıları, çelişkileridir.

Metafizikte doğa, birbirinden bağımsız ve ilişkisiz varlıkların bütünüyken diyalektik düşünceye göre doğanın tüm bileşenleri doğrudan veya dolaylı olarak birbiriyle ilişkilidir. Örneğin bir doğa biliminin herhangi bir disiplininin oluşumu, diğer doğa bilimlerinin ve disiplinlerinin oluşumu ve gelişiminden bağımsız olarak düşünülemez. Bir kimyasal reaksiyonun, doğanın fiziksel yasalarıyla, insanın fizyolojik yapısının, insan biyolojisi ve anatomisiyle ilişkisi vardır.

Diyalektik Hakkında Diğer Konular

Hazırlayan: Sosyolog Ömer Yıldırım

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*