|
John Rawls
Kimdir? (1921-2002)
Amerikalı ahlak ve siyaset felsefecisi. Rawls, hocalık yaptığı yıllar
boyunca Princeton Üniversitesi, Cornell Üniversitesi, Massachusetts
Teknoloji Enstitüsü ve Harvard üniversitesi'nde dersler vermiştir.
"Bir Adalet Kuramı" (A Theory of Justice, 1971) başlığını
taşıyan kitabı siyaset kuramı alanında yirminci yüzyılda yazılmış en
önemli kitap diye görülmektedir. Rawls, ceza üstüne 1950'lerde yazdığı
ilk yazılarından tutun da etik ile doğruluğun temellerine yönelik
yazılarına dek hemen bütün yazılarında toplumsal adalet ya da adaletin
eşit dağılımı sorunlarıyla uğraşmıştır. Bir Adalet Kuramı başlıklı
çalışmasında daha önceki çalışmalarında vardığı ana sonuçları bir araya
getirerek "doğruluk/haktanırlık olarak adalet" diye adlandırdığı özgün
bir toplumsal adalet anlayışını kapsamlı bir biçimde savunmaya
çalışmaktadır. Bunu yaparken, egemen ahlak felsefesi olarak
nitelendirdiği yararcılığın karşısına toptan başka bir seçenek getirdiği
görüşündedir. Söz konusu yapıtında ayrıca liberal adalet anlayışının
temel ilkelerini sözleşmecilik çerçevesinde savunan bir kuram
geliştirerek, bir bakıma siyaset kuramında toplumsal sözleşme geleneğini
yeniden canlandırmaya giriştiği görülür.
Rawls'a göre adaletli bir toplumun temel yapısı "doğruluk/haktanırlık
olarak adalet"in iki ana ilkesini onaylamaktan oluşmaktadır. Bu
ilkelerden ilkine göre her insan alabildiğine geniş temel özgürlükler
dizgesi önünde eşit haklara sahiptir. İkincisine göreyse toplumsal ve
ekonomik eşitsizlikler en çok sayıda insanın yararı gözetilerek
giderilme yoluna gidilmelidir. Rawls'un terimcesine göre, bu ilkelerden
birincisinin, yani bireysel özgürlüğün, "fark ya da ayrım ilkesi" diye
de bilinen ikincisi karşısında önceliği vardır. Bu nedenle, konuşma
özgürlüğü ve ibadet özgürlüğü gibi birtakım temel özgürlükler toplumun
daha az avantajlı olan kesimlerinin üyelerinin konumlarını
geliştirmelerine engel olacak biçimde işletilemezler. Bu anlamda
toplumsal kurumlar toplumun refah açısından en kötü durumda olan
kesimlerinin durumlarının iyileştirmek için tasarlanmak zorundadırlar.
Rawls'un bu iki ana ilke üstüne bina edilmiş genel adalet anlayışı
uyarınca savunulan çoğunluk kuralı şu tümceyle özlü bir biçimde dile
getirilebilir: "Birincil düzeydeki bütün toplumsal iyiler özgürlük,
fırsat, gelir, refah, saygınlık- eşit dağıtılmalıdır; bu iyilerden her-
hangi birinin ya da bir bölümünün eşit dağıtılmayışına ancak daha kötü
durumda olan kesimlerin yararının gözetildiği durumlarda izin vardır."
Ne var ki Rawls'un bu sonucu temellendirirken sunduğu uslamlama,
kuramının en tartışmaya açık yönünü oluşturur. "Doğruluk/haktanırlık
olarak adalet" düşüncesi öteki bütün adalet anlayışlarından daha
yeğlenir bir şeydir; çünkü "ilk konum" adlı varsayımsal bir başlangıç
noktasından seçeceğimiz tek görüştür. Burada ilgilerimize,
tercihlerimize, bağlamlarımıza ilişkin herhangi bir bilgimiz
olmadığından, tam bir tarafsızlıkla seçmeye zorlanırız. İşte bu "cehalet
perdesi"nin arkasından usu olan birer kişi olarak yararcı, sezgici,
benci seçenekleri reddedecek, "doğruluk/haktanırlık olarak adalet"
anlayışını usa yatkın tek seçenek olarak kabul edeceğizdir... Bir Adalet
Kuramının yayımlanmasından sonra yirmi yılı aşkın bir süre boyunca Rawls
yeni bir kitap yazmaya girişmemiş, bir yandan kuramını gözden geçirerek
onu iyiden iyiye temellendirmeye yönelik yazılar kaleme alırken bir
yandan da kuramına ilişkin eleştirileri yanıtlamaya çalışmıştır.
Rawls bu sessizliğini 1993 yılında yayımladığı ve ilk kitabının bir
devamı olarak alınabilecek Siyasal Liberalizm (Political Liberalism) ile
bozmuştur. Çoğulcu ve eşitlikçi bir liberalizm savunusu olan Siyasal
Liberalizm’de Rawls, özgün kuramı olan "doğruluk/haktanırlık olarak
adalet" uslamlamasını liberalizmin çoğulculuğuna daha bir uygun hale
getirme uğraşı içine girmiştir. Rawls’un bu kitabındaki temel amacı,
taşları yerine oturmuş bir demokraside, demokrasi kültürünün iyice
yeşerdiği bir toplumda tüm yurttaşlarca kabul görecek haktanır bir
adalet anlayışını kamusal düzeyde gerekçelendirip temellendirmektir.
KAYNAK
Felsefe Sözlüğü; A. Baki Güçlü, Erkan Uzun, Serkan Uzun; Ü. Hüsrev
Yoksal; Bilim Ve Sanat Yayınları
Ek Bilgiler
John Rawls, Amerikalı filozoftur.
21 Şubat 1921'de doğdu. 24 Ekim 2002'de öldü. Temel eseri "Bir
Adalet Kuramı"dır. Bu kitap 20. yüzyılın siyasal felsefe
alanında hazırlanmış en önemli kitap olarak görülmektedir. 1971'de
yazdığı bu kitaptan sonra 1993'de Siyasal Liberalizm'i yazmıştır. Bu
kitap da bir anlamda onun adalet kuramı çalışmasının bir devamı
niteliğindedir. 1950'lerde ceza üzerine yazdığı ilk yazılarından,
doğruluğun (ve dolayısıyla Etik'in) temellerine yönelik yazılarına kadar
onun bütün yazılarında toplumsal adalet ya da adaletin eşit dağılımı
sorunlarıyla uğraşmış olduğu görülür.
Söz konusu "Bir Adalet Kuramı" kitabın da Rawls, "doğruluk
olarak adalet" fikrini şekillendirmeye çalışır. O faydacı ahlak
felsefesi karşısında toplumsal bir adalet düşüncesi oluşturma
arayışındadır. Bu bağlamda şekillenen liberal adalet anlayışını
sözleşmecilik ilkesiyle birlikte temellendirir. Bu bir anlamda
"toplumsal sözleşme" geleneğinin devam ettirilmesi olarak görülmektedir.
Rawls'ın adalet kuramı şu iki ilkeyle belirtilebilir. Bir; özgürlükler
konusunda eşitlik. İki; toplumsal eşitsizliklerin çoğunluğun yararı
gözetilerek çözümlenmesi.Kuramı ve formülasyonları çok yoğun
tartışmalara yol açmıştır. Özellikle kuramın içerdiği rasyonel çekirdek,
yani neden ve nasıl diğerlerine nazaran Rawls'ın belirttiği adalet
anlayışını tercih edeceğimiz konusundaki rasyonellik, kuramın tartışmaya
açık yanını oluşturmaktadır. Rawls, çoğulcu ve eşitlikçi bir siyasal
liberalizm anlayışı içinde doğruluk olarak adalet fikrine imkan
olacağını düşünmektedir.
|
