Üç Hâl Yasası Nedir, Ne Demektir? Auguste Comte

Comte'un Üç Hâl Yasası
Comte'un Üç Hâl Yasası

Comte evrimcidir. Tarihi bir ilerleme süreci olarak görür yani iyimserdir. Comte’un üç hâl kanunu ya da üç hâl yasası olarak adlandırılan toplumsal evrim kuramına göre toplumlar üç aşamadan geçer: Teolojik aşama, Metafizik aşama, Pozivitist aşama.

1. Teolojik (Tanrıbilimsel) Evre Nedir?

Bu dönemde insanlık, çocukluk dönemindedir. İnsanlar bu dönemde fenomenlere dini bir izah getirmiş, etrafındaki olayları bu şekilde açıklamaya çalışmıştır. Tanrıbilimsel dönemde insanoğlu bilmediği, bir türlü anlayamadığı olayları hep aşkın bir kaynakla açıklama yoluna gitmiştir. Yine bu dönemde insanoğlu usundan çok imgeleminin sesini dinlemiş; ussal yolla temellendirilmiş açıklamalar yapmak yerine eğretilemeler ile benzetilere dayalı söylensel anlatı olanaklarına başvurmuştur.

Bu aşamadaki temel düşünce fiziki ve sosyal, diğer bir deyişle doğadaki ve toplumdaki tüm olayların doğaüstü güçler tarafından idare edildiğine duyulan inançtır. Doğa ve toplum, Tanrı tarafından meydana getirilmiştir ve yönetilmektedir. Teolojik aşamada doğaya, insana, topluma dair var olan bilgiler ilahi özellik taşıdıkları için sorgulanmadan kabul edilmektedir.

2. Metafizik Evre Nedir?

Bu çağ, insanlığın gençlik çağıdır. Bu dönemde insanlar, soyut fikirlerin peşinde koşmuşlar, evreni soyut fikirler (doğa ve ideolojiler gibi) ışığında açıklamaya çalışmışlardır. Ruh, ölümsüzlük vb. doğaüstü, soyut kavramların ve gizli güçlerin temel belirleyici olduğu aşamadır. Örneğin, ağır nesnelerin düşmesi, doğadaki yerlerini alma çabası ya da boşluktan korkma ile açıklanmıştır.

Metafizik dönemde gerek söylenbilgisinin tanrılarının varlığına gerekse de onların özel yetilerine ve güçlerine duyulan inancın çökmesiyle birlikte değişik metafizik araştırma izlenceleriyle insan zihni saltığı kavramaya çalışmıştır. Bu dönem boyunca bir yığın metafizik uslamlama, metafizik kavram ve metafizik sorun ortaya atılmış ama ortaya konan sorunlar çözülemediği gibi ulaşılan bilgi anlamında da tek bir adım olsun ileriye gidilememiştir.

Bu aşamada belirgin olan durum, toplumsal ve doğayla ilgili olguların birtakım soyut güçlerle açıklanmasıdır. Burada bahsedilen soyut güçler; toplumsal düzen, insan hakları, hukuk, eşitlik vs. gibi soyut kavramlar olabileceği gibi doğanın kendine has bir aklının bulunduğu ve bu bağlamda yaşayışa etkisi, örneğin “karma” felsefi anlayışı da olabilmektedir. Burada bir Tanrı yoktur; fakat toplumsal meseleleri düzenleyen bir soyut güçler bütünü vardır.

3. Pozitivist (Olgucu) Evre Nedir?

Son evre olan pozitif aşamada ise insanlar artık fenomenlerin nedenlerini, anlamlarını, kaynaklarını aramayı bırakmış, bunları yöneten, idare eden yasaları keşfetmeyi amaçlamışlardır. Bu dönemde insanlar doğadaki ve toplumsal yaşamdaki olguları açıklayabilmek için somut, gözlenebilir olguları incelemeye yönelmişlerdir. Bu inceleme esnasında olgular arasındaki neden-sonuç ilişkileri gözlenip bu ilişkilerdeki düzenlilikler ve art arda gelişler yasalarla açıklanabilmektedir.

Zorunlu saltığı amaçlayan metafizik araştırma mantığı yerini bütünüyle, hem de bir daha geri dönülemeyecek bir biçimde olumsalı, göreli olanı anlamaya yönelik olgucu bir bilimsel araştırma çerçevesine bırakmıştır. Usun bütünüyle imgelemin üstesinden geldiğinin varsayıldığı bu son dönemde insanoğlu artık deneye açık olgularla, bu olgular arasındaki ilişkilerle, bu olguların altında yattığı düşünülen yapı, düzen ve yasalarla ilgilenmektedir.

Bahsettiğimiz üç hâl yasası içinde ilk iki evre, insanlık tarihinin negatif yani yıkıcı aşamalarıdır. Sonunda varılacak olan nihai evre ise (bilimsel evre), tüm toplumların istisnasız olarak ulaşmak durumunda oldukları pozitif, yani yapıcı evredir.

Derleyen: Sosyolog Ömer YILDIRIM
Kaynak: Atatürk Üniversitesi Sosyoloji Bölümü 1. Sınıf “Felsefeye Giriş” ve “Sosyolojiye Giriş” Dersleri Ders Notları (Ömer YILDIRIM); Diğer Ders Notları (Ömer YILDIRIM)

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*