Agnostisizm (Bilinemezcilik) Nedir, Ne Demektir?

Agnostisizm
Agnostisizm

Agnostisizm, Tanrı’nın varlığının veya yokluğunun bilinemeyeceğini savunan görüştür. Bu sebeple bilinmezcilik ya da bilinemezcilik olarak da adlandırılmaktadır. Agnostisizm akımının takipçilerine agnostik veya bilinemezci denir.

Agnostisizm, teolojik anlamda Tanrı’nın varlığının ya da yokluğunun, bilimsel olarak da evrenin nereden türediğinin bilinmediğini veya bilinemeyeceğini ileri sürmektedir. Böylece agnostiklere göre insan, kendi deneyimleriyle elde ettiği olguların ötesinde hiçbir şeyin varlığını bilemez.

“Agnostik” sözcüğü eski Yunanca olumsuz ön eki olan “an” ve yine aynı dilden “bilen, bilgisi olan” anlamına gelen “gnostikos” sözcüklerinin birleşiminden oluşmuştur. Kabaca anlamı “bilgisi olmayan” demektir.

Agnostisizm hem bir terim hem de felsefi kavram olarak Thomas Huxley tarafından ortaya atılmıştır. Huxley agnostik sözcüğünü hem geleneksel Yahudi-Hıristiyan tanrıcılığını, hem de tanrıtanımazlık öğretisini reddederek Tanrı’nın varlığı sorununu ortada bırakan düşünürler için kullanmıştır. Terim daha sonra geriye götürülerek bütün bilinemezci öğretileri kapsamıştır. Çünkü daha erken düşünür ve yazarların da bu düşünceye sahip olduğu bilinir. Örneğin Eski Yunan düşünür Protagoras da agnostik olarak anılır.

Huxley’nin agnostisizm yorumu şöyledir:

“Agnostisizm bir inanç değildir; ancak özü tek bir dinç uygulamaya yatan bir metottur. Bu ilke kesinlikle akıl olarak gösterilebilir; ancak sonuçlar kanıtlanmış veya kanıtlanabilir denebilecek kadar kesin gösterilmemelidir.”

Agnostisizmin iki türü vardır. Zayıf agnostisizme göre hiç kimsenin Tanrı hakkında bir bilgisi yoktur; ancak bu belki bilinebilir; güçlü agnostisizme göre ise Tanrı hiçbir şekilde bilinemez.

Agnostisizm, tarihsel olarak bilimin denetiminden yoksun insan düşüncesinin düştüğü büyük yanılgılara bir tepki olarak ortaya çıkmıştır. İlk tepkiyi Yunan Antik Çağ bilgicilerinden duyumcu sofistler vermiştir. Onlara göre bilgi, duyuların sonucudur ve duyular dışında bilgi edinemez ve herkes için geçerli bilgi olamaz.

AGNOSTİSİZM – ATEİZM İLİŞKİSİ

Agnostisizm, ateizm ile aynı şey değildir. Ateizm, Tanrı’nın var olmadığını veya var olamayacağını savunur. Buna rağmen, agnostisizm Tanrı’nın var olup olmadığının bilinmediğini veya asla bilinemeyeceğini savunur. Demografik araştırmalar için ise ateizm ve agnostisizm diğer tüm dini reddeden fikirlerle aynı kategoridedir. Bazı kaynaklar ise agnostisizmi tarafsızlık olarak yorumlar.

FİLOZOFLARIN AGNOSTİK GÖRÜŞLERİ

Bertrand Russell’ın tarif ettiği agnostik bakış açısına göre, Tanrı’nın varlığı ve dünya ötesi yaşam hakkında, mevcut dinlerin öne sürdüğü iddiaların günümüzde doğrulanması mümkün değildir. Dolayısıyla herhangi bir dine mensup olmak anlamsız görülebilir. 

Kant’a göre ancak görünen bilinebilir, öz bilinemez: “Bizler sırlarla dolu bir evrende bir rüyanın rüyasını görmekteyiz. Gerçekte bildiğimiz hiçbir şey yoktur. Bildiğimizi sandığımız şey sadece olaylardır. O olaylar ki bilmediğimiz bir objeyle asla bilemeyeceğimiz bir sujenin birbirlerine olan ilişkisinden doğmuştur.”

Amerikalı pragmatist William James’e göre, insanın evrendeki durumu, bir kedinin kitaplıktaki durumu gibidir. O görür ve işitir; ama hiçbir zaman anlayamaz.

Pozitivist düşünür Auguste Comte’a göre, nesneler-üstü metafizik kadar nesnelerin kendisi de fizik de bilinemez. Bilim, bu iki bilinemez alanın ortasında, sadece duyularımızla algıladığımız deney ve gözlemlerin konusu olan olgularla uğraşabilir.

20. yüzyılın Fransız düşünürü Camus’ye göre de “Evren uyumsuzdur ve bilinemez. İşte ağaç, sertliğini duyuyoruz. Bu kadarla yetinmek zorundayız. Bilim, giderek bize elektronların bir çekirdek çevresinde toplandıkları görünmez bir gezegenler takımından söz edecektir. Bu bir varsayımdır. Böylece dönüp dolaşıp şiirin alanına geldiğimizi ve hiçbir şeyi bilemeyeceğimizi anlarız.”

Derleyen: Sosyolog Ömer YILDIRIM
Kaynak: Atatürk Üniversitesi Sosyoloji Bölümü 1. Sınıf “Felsefeye Giriş” ve 3. Sınıf “Çağdaş Felsefe Tarihi” Dersi Ders Notları (Ömer YILDIRIM); Açık Öğretim Felsefe Ders Kitabı

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*