Bir Büyük Dil Modeliyle ciddi bir diyaloğa giren herkes, gerçek bir zekâyla etkileşim kurduğu izlenimine kapılabilir. Ancak alandaki birçok uzman, bu izlenimin yalnızca adı üstünde, bir izlenim, olduğunu savunur. Filozof Daniel Dennett’in ifadesiyle, bu tür sistemler “kavrayış olmaksızın yetkinlik” sergiler.
“Zekâ” kavramının kendisi oldukça etkili bir tartışma konusuna dönüştü. Bu nedenle daha az kesin hükme, daha serinkanlı düşünmeye ve başlangıç noktasını yeniden belirlemeye dönük yeni girişimlere ihtiyaç var.
Google’ın önde gelen isimlerinden Blaise Agüera y Arcas’ın Zekâ Nedir? adlı kitabı, MIT’nin hesaplamayı felsefi, teknolojik ve jeopolitik bir güç olarak ele alan düşünce kuruluşu Antikythera ile birlikte yayımladığı yeni serinin ilk kitabıdır. Serinin editörü Benjamin Bratton, ön sözde cesurca bir iddiada bulunur: “Hesaplama, düşünmeyi mümkün kılan bir teknolojidir”; hatta gerçekliğimizin yapı taşları da bizzat hesaplamasaldır.
Zekâ araştırmalarının sorunlu bir tarihi vardır; bu tarih öjeni, istatistiksel manipülasyon ve sıradan bir ölçüm takıntısı ile gölgelenmiştir. Agüera y Arcas ise bu mirasa karşılık konuyu olabildiğince geniş bir alana yayar. Fizik eğitimi almış, hesaplamalı sinir bilimi arka planına sahip bir araştırmacı olarak bir tür polimat görünümündedir. Açıklayıcı çerçevelerini mikrobiyolojiden, felsefeden, dil biliminden, sibernetikten, sinir biliminden ve sanayi tarihinden devşirir.
Kitabı neredeyse bu alanlara ilişkin bir dizi temel ders gibi ilerler. Yayınlanmasına, Agüera y Arcas’ın biyolojik ve yapay zekâya ilişkin düşünme tarzımızda sarsıcı bir değişimin eşiğinde olduğumuzu savunduğu çok sayıda çevrim içi konuşma ve söyleşi eşlik etmiştir.
Şöyle der:
Acaba inekler haklı olabilir mi?
Yapay zekâdaki “Z” harfine yöneltilen temel itiraz, zekânın organik olduğu; fiziksel çevreyle duyusal etkileşimden türediği varsayımına dayanır. Agüera y Arcas ise bu yaklaşımı tersine çevirir ve hesaplamanın tüm yaşam biçimlerinde zekânın zemini olduğu öncülünden hareket eder.
Bu iddia görünüşte basit bir önermeye yaslanır: öngörü, zekânın temel ilkesidir ve hatta “bütün hikâye bu olabilir.”
Burada öngörüyle kastettiği şey, otomatik düzeltme sistemlerinde gördüğümüzden çok daha radikaldir. Bunu biyolojik terimlerle, bir örüntü geliştirme süreci olarak açıklar. Bakteri gibi tek hücreli canlılar, hayatta kalma kapasitelerini etkileyebilecek olay dizilerini öngörür. Tekil nöronlardaki sinaptik öğrenme kuralları da yerel düzeyde dizi öngörüsünü ortaya çıkarır.
Agüera y Arcas, yapay zekânın muammalı alanına yaptığı yolculuğun, sezgiye aykırı bir fark edişle nasıl dönüm noktasına ulaştığını anlatır: “İnekler haklıydı.” Hesaplamada daha iyi olmak gerçekten daha iyiydi ve bu, satranç oynayabilen türden Yapay Dar Zekâdan, felsefi bir tartışmaya katılabilen Yapay Genel Zekâya geçişin anahtarı olabilirdi.
Ölçeği büyütmeye yönelik görünürde basit bu bağlılığa duyduğu küçümsemeyi bir kenara bırakan Agüera y Arcas, canlı sistemlerde gözlemlenebilir olanı yeniden değerlendirmek için biyoloji laboratuvarına döndü. Her yaşam biçimi iş birliği yapan parçaların bir araya gelişiyse hücrelerin organlara ve organizmalara evrimi yordayıcı modelleme meselesi olabilir diye düşündü.
Zekâ Nedir? kitabının ana ilkelerinden biri şudur: Her yaşam biçimi, iş birlikçi parçaların bir toplamıdır. Bağlantılar, giderek daha karmaşık işlevlere imkân veren örüntüler aracılığıyla çoğalır. Agüera y Arcas beyin hesaplamasaldır dediğinde, bunu mecaz olarak söylemez: Beyinler bilgisayarlara benzemez; onlar doğrudan bilgisayardır.
Biyolojik zekâ biçimleri ile mekanik zekâ biçimleri arasındaki bağıntılar, onun ilgisinin odağındadır. Zekâ Nedir?, Agüera y Arcas’ın daha kısa bir kitap olan Yaşam Nedir? eserinde hazırladığı zeminin üzerine kuruludur.
Bu iki soru onun analizinde iç içe kalır, hatta yer yer kaynaşır. Analizi fizikçi Erwin Schrödinger’in, matematikçiler Alan Turing, John von Neumann ve Norbert Wiener’in, ayrıca mikrobiyolog Lynn Margulis’in kurucu çalışmalarına dayanır.
Bunlar yapay zekâ hakkındaki modern düşüncenin kurucu isimleridir ve köken arayışı, Agüera y Arcas’ın bütün soruşturma hatları boyunca kendini gösterir.
Bu kitapla başlatılan yayın dizisi Antikythera’nın adını, Yunanistan açıklarında bir batıkta bulunan ve ilk analog bilgisayar olarak nitelenen antik bir aygıttan aldığını belirtmek gerekir.
Bratton’ın ön sözünde söylediği gibi, hesaplama icat edildiği kadar keşfedilmiştir de. Bu, Antikythera için de geçerli olabilir. Eğer o gerçekten ilk bilgisayarsa kelimenin düz anlamıyla bir okyanusun dibinde keşfedilmiştir.
Fakat Bratton’ın sözünü başka bir anlamda da doğrular. Antikythera, astronomik olayları izlemeye yarayan bir aygıt olarak, hesaplamanın evrenin işleyiş tarzına ait bir boyut olduğunu gösterir.
Kökenler hakkında daha somut düşünmek
Agüera y Arcas kökenler konusunda daha somut olmak ister. Örüntü rastlantısallıktan nasıl doğar? Kod, örgütsüz bir molekül çorbasından nasıl ortaya çıkar?
Bu sorulara yaklaşırken Turing ve von Neumann’dan ilham alır. Onların deneyleri, 1953’te DNA’nın moleküler yapısının keşfinden önce bu keşfi bir bakıma haber vermiştir. 1936 tarihli Turing makinesi, kodlanmış bir şerit ve okuma-yazma kafası gibi basit bileşenlerle hesaplama işlevi için minimalist bir prototip ortaya koymuştur. Von Neumann ise makinenin ya da bedenin bileşenlerinin, yazılan şeyin bir parçası olduğu bedenlenmiş hesaplama üzerinde durmuştur.
Agüera y Arcas kendi çalışmasını tam da buraya yerleştirir. Onun atılımı, 1993’te geliştirilmiş Brainfuck adlı bir programlama dilini benimsemesiyle gerçekleşmiştir. Yalnızca sekiz komut sembolüne sahip Brainfuck, kontrollü bir deney için parametreleri belirledi. Bu deneyde Agüera y Arcas ve ekibi, kod ve veri çorbasından çekilen “çöp” içerikle kodlanmış 64 baytlık şeritler kullandı.
Deneyde iki şerit rastgele seçilir, uç uca eklenir ve etkileşim örüntülerini test etmek üzere çalıştırılır. Sonra işlem tekrar edilir. Şeritler çorbaya geri konur ve iki yeni şerit çalıştırılır.
İlk başta rastlantısallığın ortasında pek bir şey görünmez. Fakat yaklaşık bir milyon tekrarın ardından —ki bu hesaplama açısından devasa bir sayı değildir— sihirli şeyler olmaya başlar. Döngüler belirir. Örüntüler ortaya çıkar. Yaklaşık beş milyonuncu aşamada, işlevsiz kod ya da “Turing gazı”, kendini çoğaltan koddan oluşan bir *“computorium”*a dönüşür.
Agüera y Arcas derslerinde bunu dizüstü bilgisayarındaki bir ekran görüntüsüyle gösterir: Veri alanının ortasından aşağı inen dikey bir çizgi, faz geçişini işaretler. Bu görüntü, izini sürdüğü paradigma değişiminin amblemi olarak kitabının kapağında da yeniden üretilmiştir.
Eğer çoğalan koda geçiş gerçekten yaşam biçimlerinin gelişiminde olup bitenin bir ifadesiyse, evrim için açıklayıcı model olarak doğal seçilim kuramı öncelik iddiasını yitirebilir. Richard Dawkins meraklıları, şapkalarınızı sıkı tutun.
Agüera y Arcas, Dawkins’e karşı polemikçi bir eleştiriye girişmez; ancak kitabı Dawkins’in erken dönem hasımlarından Margulis’i tartışma alanının merkezine taşır. İkili, 2009’da Oxford’da yapılan kamusal bir tartışmada karşı karşıya gelmişti. Bu tartışmada Dawkins’in popülerleştirdiği “bencil gen” kavramı, Margulis’in birleşme ya da kaynaşma yoluyla oluş anlamına gelen simbiyogenez kuramı tarafından baskı altına alınmıştı.
Dawkins’in anlatısı, rekabet avantajı yoluyla işleyen Darwinci doğal seçilim görüşüne dayanır. Margulis ise bir zamanlar bağımsız yaşam biçimleri olan mitokondri ve kloroplastların birleşimleriyle mikroorganizmaların oluşumuna ilişkin araştırmalardan hareket ediyordu.
Burada söz konusu olan, en uyumlu olanın hayatta kalması ile biyolojik karmaşıklığın endosimbiyoz yoluyla oluştuğu görüşü arasındaki karşıtlıktı. Endosimbiyoz, bir organizmanın başka bir organizmanın içinde yaşadığı ve potansiyel olarak yeni bir yaşam biçimine yol açabildiği ilişkidir. Agüera y Arcas’ın gözünde bu, avantaj anlamındaki *“uygunluk”*tan ziyade, örüntü tamamlama anlamında bir “uyma” itkisine işaret eder.
Öngörü ve işlev
Agüera y Arcas’ın merkezî kavramları öngörü ve işlevdir. Bu ikisi birlikte, zekâyı yordayıcı örüntü tamamlama yoluyla işlevsel karmaşıklık gelişimi olarak açıklar.
Burada tanıdık bir kavramsal sınırı silmektedir: Zekâ işlevi başlatmaz; zekâ işlevin kendisidir.
Ona göre zekâ, varlıklardan çok sistemlerin bir özelliğidir ve işlev onun birincil göstergesidir. Bir taş işlev görmez; ama böbrek görür. Bunu basitçe ikisini ortadan ikiye keserek gösterebiliriz. Taş iki taşa dönüşür; fakat böbrek artık böbrek değildir.
O hâlde bir böbreğin zekâsı var mıdır? Ya bir amip? Ya da bir yaprak? Bu sorular, Büyük Dil Modellerinin zekâya sahip olup olmadığı sorusuyla birlikte açılır. Belki de bu, onların zeki olup olmadığını sormaktan daha iyi bir çerçevedir.
Agüera y Arcas bu konuda olumlu pozisyon alan tek kişi değildir. Etkili biyolog Michael Levin, Tufts Üniversitesi’nde bir araştırma laboratuvarı yürütmektedir. O ve ekibi, doğal organizmalar ile sentetik ya da kimerik yaşam biçimleri arasındaki işlevsel bağıntıları, *“alışılmadık kılıklar içindeki zekâ davranışı”*nı araştırmak amacıyla inceler.
Açıkladıkları hedef, hücreler, dokular, organlar, sentetik canlı yapılar, robotlar ve yazılım temelli yapay zekâlar da dahil olmak üzere gerçekten farklı zekâlarla iletişim kurma yolları geliştirmektir.
Bu yaklaşım, stokastik papağanlar görüşü ile biyolog Rupert Sheldrake’in “morfik rezonans” kuramı arasında bir yol çizer. Sheldrake’in kuramı, organik biçimin belleğin bir tezahürü olduğunu ve genetik miras olarak kuşaklar boyunca yankılandığını ileri sürer. Agüera y Arcas ise hem Sheldrake’in sezgisel ve telepatik yönelimlerinden hem de mekanik determinizmin katı sınırlamalarından kaçınır.
*Zekâ Nedir?*te sunulan tez, özünde zor olmaktan çok alışılmadıktır. Açıklamanın büyük bölümü genel okur tarafından izlenebilecek kadar açıktır. Bununla birlikte Agüera y Arcas, zaman zaman programlamanın daha teknik ve soyut alanlarına, sanki içeriden bir kitleye hitap ediyormuş gibi kayma eğilimindedir. Kapsamlı sözlükte mantık kapıları, gradyanlar, ağırlıklar ve geri yayılım gibi standart programlama terimlerinin yer almaması dikkat çekicidir.
600 sayfayı aşan Zekâ Nedir?, uzun soluklu bir okuma maratonudur ve yer yer tali sapmalarla ağırlaşır. Agüera y Arcas’ın sanayileşme tarihine ya da Amazon’daki Pirahã halkı üzerine antropolojik çalışmalara neden bu kadar girmesi gerektiğinden emin değilim. Bu, baştan sona yutulacak değil, bölüm bölüm içine dalınacak bir kitaptır.
Ama fikirleri önemlidir. İnsan zekâsının, hızla evrilen yapay zekâ ortamında nereye yerleştiğine ilişkin düşünme biçimimizde büyük bir dönüşümün parçası olabilirler.

