Panteizm (Tüm Tanrıcılık, Kamu Tanrıcılık) Nedir, Ne Demektir?

felsefe Nedir

Tanrı ile evreni bir, aynı ve özdeş kılan anlayıştır.

Doğayla tanrıyı özdeş kılan öğretilerin genel adıdır. İngiliz düşünür Toland’ın 1705 yılında önerdiği panteizm terimi Türkçemize kamutanrıcılık ya da doğatanrıcılık, heptanrıcılık ve tümtanrıcılık sözcükleriyle çevrilmiştir.

Bu anlayışa göre, Tanrı’nın evrenden ayrı ve bağımsız bir varlığı yoktur. Aksine Tanrı doğada, nesnelerde ve her şeyde vardır. Her şey Tanrı’dır. Tanrı evrenin kendisidir. Evrende var olan her şey aslında bir bütün olarak Tanrı’yı oluşturur. Tanrı, evrendeki bütün varlıkların toplamıdır. Panenteizm fikrinden farklı olarak panteizm fikrinde, Tanrı’nın evrenden ayrı ve bağımsız bir varlığı yoktur.

Panteizmin düşünsel kökleri Antik Çağ Yunan Stoacı anlayışına kadar dayanmaktadır. Bu anlayışta olan çeşitli öğretilerin ortak yanı, doğayla Tanrı’yı bir ve aynı şey saymalarıdır. Felsefe tarihinde farklı bakış açılarına sahip filozoflar, bu bir ve aynılığa çeşitli yollardan varırlar.

Örneğin kamutanrıcılığı özdekçi bir anlayışla ileri süren öğretiler yer almaktadır. Doğalcı kamutanrıcılık ya da özdekçi kamutanrıcılık adı altında toplanan bu öğretilere göre gerçek olan evrendir; Tanrı ise evrendeki bütün varlıkların toplamıdır. Böyle olunca da Tanrı, özdeksel bir tözden meydana gelmiş demektir.

19. yüzyıla kadar metafiziği fiziğe indirgeyen kamutanrıcılık, günümüzde fiziği metafiziğe indirgeme çabasındadır. Kimi incelemeciler kamutanrıcılığın kökenini Ksenophanes ve Parmenides’e kadar uzatırlar. Kamutanrıcılık, evrensel bir bircilik anlamında ele alınırsa bunun kökleri çok daha eskilere (örneğin Hint mitolojisine) kadar uzatılabilir. Bu anlamda evrenin logos’ca yönetildiğini ileri süren Herakleitos’tan İslam tasavvufuna kadar çok geniş bir alan kamutanrıcı sayılır. Özellikle İslam tasavvufunun vahdeti vücut (varlık birliği) anlayışı katıksız bir doğatanrıcılıktır.

Kökü Platon’da bulunan İskenderiye kamutanrıcılığına göre gerçek olan Tanrı’dır ve her şey ondan türemiştir. Böyle olunca da özdeksel evren tinsel bir tözden meydana gelmiş demektir. Bu anlayış da iki biçimdir: Evren Tanrısal belirmedir savını ileri süren görüşe türümcülük, evren Tanrı’da içkindir savını ileri süren görüşe içkinci kamutanrıcılık denir. Evrensel bir ruhun doğalaşarak oluşmakta bulunduğunu ileri süren Hegelcilik de bu kamptadır ve bu açıdan oluşçu kamutanrıcılık adını alır.

Panteizm dogmalara bağlı Hristiyan ilahiyatçılar tarafından yaratıcı ile yaratılan arasındaki ayrımı yok ettiği, Tanrıyı belirsizleştirdiği, aşkın yerine bütünüyle içkin bir tanrı kavaramı öne sürdüğü, insanın ve tanrının özgürlüğü düşüncesini dışladığı gerekçeleriyle reddedilmiştir.

Derleyen: Sosyolog Ömer YILDIRIM
Kaynak: Atatürk Üniversitesi Sosyoloji Bölümü 1. Sınıf “Felsefeye Giriş” ve 3. Sınıf “Çağdaş Felsefe Tarihi” Dersi Ders Notları (Ömer YILDIRIM); Açık Öğretim Felsefe Ders Kitabı

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*