Felsefe.Gen.TR

Panteizm Nedir? Tüm Tanrıcılık, Kamu Tanrıcılık

Panteizm Nedir? Tüm Tanrıcılık, Kamu Tanrıcılık

Panteizm, Tanrı ile evreni bir, aynı ve özdeş kılan ve kabul eden anlayıştır. Panteizm ayrıca tüm tanrıcılık ve kamu tanrıcılık adlarıyla da bilinmektedir.

Panteizm, doğayla tanrıyı özdeş kılmaktadır. Bu bağlamda doğa ile tanrıyı bir tutan felsefi yaklaşıma bir isim vermek isteyen İngiliz düşünür Toland, 1705 yılında ‘panteizm’ terimi önermiştir ve bu terim Türkçemize kamu tanrıcılık ya da doğa tanrıcılık, hep tanrıcılık ve tüm tanrıcılık sözcükleriyle çevrilmiştir.

Panteist anlayışa göre, Tanrı’nın evrenden ayrı ve bağımsız bir varlığı yoktur. Aksine Tanrı doğada, nesnelerde ve her şeyde vardır. Her şey Tanrı’dır. Tanrı da evrenin kendisidir. Evrende var olan her şey aslında bir bütün olarak Tanrı’yı oluşturmaktadır. Yani Tanrı, evrendeki bütün varlıkların toplamıdır.

PANTEİZM NEDİR?

Panteizmin düşünsel kökleri Antik Çağ Yunan Stoacı anlayışına kadar dayanmaktadır. Bu anlayışta olan çeşitli öğretilerin ortak yanı, doğayla Tanrı’yı bir ve aynı şey saymalarıdır. Felsefe tarihinde farklı bakış açılarına sahip filozoflar, bu bir ve aynılığa çeşitli yollardan varmaktalardır.

Örneğin kamu tanrıcılığı maddeci bir anlayışla ileri süren öğretiler vardır. Doğalcı kamu tanrıcılık ya da maddeci kamu tanrıcılık adı altında toplanan bu öğretilere göre gerçek olan evrendir; Tanrı ise evrendeki bütün varlıkların toplamıdır. Böyle olunca da Tanrı, maddesel bir tözden meydana gelmiş demektir.

19. yüzyıla kadar metafiziği fiziğe indirgeyen panteizm, günümüzde fiziği metafiziğe indirgeme çabasındadır.

Kimi incelemeciler panteizmin kökenini Ksenophanes ve Parmenides’e kadar uzatırlar. Panteizm, evrensel bir bircilik anlamında ele alınırsa bunun kökleri çok daha eskilere (örneğin Hint mitolojisine) kadar uzatılabilir. Bu anlamda evrenin logos’ça yönetildiğini ileri süren Herakleitos’tan İslam tasavvufuna kadar çok geniş bir alan panteist sayılır. Özellikle İslam tasavvufunun vahdeti vücut (varlık birliği) anlayışı katıksız bir panteizm vermektedir.

Parmenides, Elea Okulu'nun sistematik kurucusudur.

Parmenides, Elea Okulu’nun sistematik kurucusudur.

Kökü Platon’da bulunan İskenderiye panteizmine göre gerçek olan Tanrı’dır ve her şey ondan türemiştir. Böyle olunca da maddesel evren tinsel bir tözden meydana gelmiş demektir.

Bu anlayış da iki biçimdir: Evren Tanrısal belirmedir savını ileri süren görüşe türümcülük, evren Tanrı’da içkindir savını ileri süren görüşe içkinci kamutanrıcılık denir. Evrensel bir ruhun doğalaşarak oluşmakta bulunduğunu ileri süren Hegelcilik de bu kamptadır ve bu açıdan oluşçu panteizm adını alır.

Panteizm dogmalara bağlı Hristiyan ilahiyatçılar tarafından yaratıcı ile yaratılan arasındaki ayrımı yok ettiği, Tanrıyı belirsizleştirdiği, aşkın yerine bütünüyle içkin bir tanrı kavramı öne sürdüğü, insanın ve tanrının özgürlüğü düşüncesini dışladığı gerekçeleriyle reddedilmiştir.

Not: Panteizm ile panenteizm anlayışını birbirine karıştırmamak gerekir. Panenteizmden farklı olarak panteizm fikrinde, Tanrı’nın evrenden ayrı ve bağımsız bir varlığı yoktur.

Derleyen: Sosyolog Ömer YILDIRIM
Kaynak: Atatürk Üniversitesi Sosyoloji Bölümü 1. Sınıf “Felsefeye Giriş” ve 3. Sınıf “Çağdaş Felsefe Tarihi” Dersi Ders Notları (Ömer YILDIRIM); Açık Öğretim Felsefe Ders Kitabı

ZİYARETÇİ YORUMLARI - 0 YORUM

Henüz yorum yapılmamış.

2005'ten beri...