1. Anasayfa
  2. Felsefe Akımları

Çevre felsefesi

Çevre felsefesi
0

Çevre felsefesi (environmental philosophy), insan ile doğal dünya arasındaki ilişkinin felsefi temellerini inceleyen düşünce alanıdır. Doğanın ne olduğu, insanın doğa içindeki konumu, insan-dışı varlıkların bir değere sahip olup olmadığı, çevrenin hangi gerekçelerle korunması gerektiği ve insanın doğal dünyaya karşı ne tür sorumluluklar taşıdığı gibi sorular çevre felsefesinin temel problemleri arasında yer alır.

Bu yönüyle çevre felsefesi yalnızca çevre sorunlarının çözümüne yönelik pratik öneriler geliştiren bir disiplin değildir. Daha temel bir düzeyde, çevre sorunlarını mümkün kılan insan, doğa, değer, hak, sorumluluk, ilerleme ve yaşam anlayışlarını sorgular. İklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı, ormansızlaşma, kirlilik ya da türlerin yok oluşu çevre felsefesi açısından yalnızca bilimsel, ekonomik veya siyasal problemler değildir. Bunlar aynı zamanda insanın dünyayı nasıl anlamlandırdığına ilişkin felsefi problemlerdir.

Çevre felsefesinin en temel sorularından biri şu şekilde ifade edilebilir:

Bu soru, çevre felsefesinin merkezindeki birçok tartışmanın hareket noktasını oluşturur. Bir ormanın değeri yalnızca insanlara oksijen sağlaması, kereste kaynağı olması, su kaynaklarını koruması veya estetik haz vermesiyle mi açıklanmalıdır? Yoksa o ormanı oluşturan canlıların, türlerin, ilişkilerin ve ekosistemin insan açısından sağladığı faydalardan bağımsız bir değeri var mıdır? Benzer biçimde bir hayvanın, bir nehrin, bir dağın ya da bir ekosistemin ahlaki bakımdan dikkate alınabilmesi için insana yararlı olması zorunlu mudur?

Bu sorular çevre felsefesini geleneksel felsefenin temel disiplinleriyle doğrudan ilişkilendirir.

Ontoloji açısından çevre felsefesi, insan ile doğa arasında gerçekten kesin bir ayrım bulunup bulunmadığını sorgular. Epistemoloji açısından doğaya ilişkin bilgimizin nasıl oluştuğunu ve bilimin, yerel bilginin ya da farklı kültürel doğa anlayışlarının bu bilgideki yerini tartışır. Etik açısından hangi varlıkların ahlaki değere sahip olduğunu ve insanın insan-dışı dünyaya karşı yükümlülüklerini araştırır. Siyaset felsefesi açısından ise doğal kaynakların paylaşımı, çevresel adalet, kuşaklararası sorumluluk ve çevresel risklerin toplumdaki eşitsiz dağılımı gibi sorunları ele alır.

Bu nedenle çevre felsefesi ile çevre etiği (environmental ethics) aynı şey değildir.

Çevre etiği, çevre felsefesinin en önemli ve en gelişmiş alanlarından biridir; özellikle insanın doğal dünyaya karşı ahlaki yükümlülükleri üzerinde yoğunlaşır. Çevre felsefesi ise bundan daha geniştir. Yalnızca “Doğaya karşı nasıl davranmalıyız?” sorusunu değil, aynı zamanda “Doğa nedir?”, “İnsan doğanın dışında mı yoksa onun bir parçası mıdır?”, “Doğal olanın özel bir değeri var mıdır?”, “Bir ekosistem bireylerden bağımsız olarak değer taşıyabilir mi?” ve “İnsan olmayan varlıkların haklarından söz edilebilir mi?” gibi ontolojik, epistemolojik ve siyasal soruları da içerir.

Çevre felsefesinin modern bir akademik alan olarak belirginleşmesi özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısında gerçekleşmiştir. Sanayileşmenin doğa üzerindeki etkilerinin giderek görünür hâle gelmesi, nüfus artışı, kirlilik, nükleer tehditler, doğal kaynakların tükenmesi ve türlerin hızla yok olması, insanın doğayla ilişkisinin yalnızca teknik çözümlerle ele alınamayacağı düşüncesini güçlendirmiştir. Böylece geleneksel Batı felsefesinin çoğu zaman insanı ahlaki dünyanın merkezine yerleştiren yaklaşımı yeniden sorgulanmaya başlanmıştır.

Bu sorgulama çevre felsefesinin ayırt edici özelliğini oluşturur. Geleneksel etik çoğunlukla insanların diğer insanlara karşı yükümlülüklerini araştırırken çevre felsefesi ahlaki değerlendirme alanını genişletir ve şu soruyu sorar:

Yalnızca insanlar mı ahlaki dikkate alınmalıdır? Acı çekebilen hayvanlar da bu topluluğa dâhil edilmeli midir? Bütün canlılar kendi başlarına bir değere sahip olabilir mi? Türlerin, ekosistemlerin hatta bütün olarak doğanın ahlaki statüsünden söz edilebilir mi?

Bu sorulara verilen farklı cevaplar çevre felsefesinde çeşitli yaklaşımların ortaya çıkmasına yol açmıştır. İnsanmerkezcilik (anthropocentrism) insan çıkarlarını değer tartışmasının merkezine yerleştirirken, canlımerkezcilik (biocentrism) bütün canlıların ahlaki değere sahip olduğunu savunur. Ekomerkezcilik (ecocentrism) ise değerin yalnızca tek tek canlılarla sınırlı tutulamayacağını; türlerin, ekolojik toplulukların ve ekosistemlerin de ahlaki bakımdan dikkate alınması gerektiğini ileri sürer. Derin ekoloji (deep ecology), ekofeminizm (ecofeminism), toprak etiği (land ethic), sosyal ekoloji (social ecology) ve çevresel adalet (environmental justice) gibi yaklaşımlar da insan ile doğal dünya arasındaki ilişkinin farklı boyutlarını tartışmaya açmıştır.

Bununla birlikte çevre felsefesinin temel meselesi yalnızca doğanın korunup korunmaması değildir. Daha köklü soru, insanın kendisini doğa karşısında nasıl konumlandırdığıdır. Modern insan kendisini doğanın sahibi, yöneticisi ve dönüştürücüsü olarak mı görmelidir; yoksa insan, diğer canlılarla birlikte daha büyük bir ekolojik bütünün yalnızca bir parçası mıdır? Doğa üzerinde hâkimiyet kurma düşüncesi insan uygarlığının zorunlu sonucu mudur, yoksa belirli tarihsel ve kültürel dünya görüşlerinin ürünü müdür?

Bu nedenle çevre felsefesi, günümüzde yaşanan ekolojik krizi yalnızca çevrede meydana gelen bir bozulma olarak değil, aynı zamanda insanın kendisini ve dünyadaki yerini anlama biçiminin krizi olarak ele alır. Çevre sorunlarının ardında hangi değerlerin, hangi insan ve doğa tasarımlarının bulunduğunu araştırır. Böylece çevre felsefesi, “Doğayı nasıl koruyabiliriz?” sorusundan önce daha temel bir soruyu gündeme getirir:

Bu soruya verilecek cevap, insanın yalnızca çevreye yönelik davranışlarını değil, kendisini dünyadaki diğer varlıklarla nasıl ilişkilendirdiğini de belirler. Bu nedenle çevre felsefesi, çağdaş felsefenin yalnızca belirli bir uygulama alanı değil; insanın kendisini, değerlerini ve dünyadaki yerini yeniden düşünmeye zorlayan temel felsefi sorgulama alanlarından biridir.

Yazan: Sosyolog Ömer Yıldırım

İlgili konular:

Sosyolog Ömer YILDIRIM Erzurum'da doğdu. İlk, orta ve yüksek öğrenimini Erzurum'da tamamladı.

Yazarın Profili
İlginizi Çekebilir

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir