|
Baruch Spinoza
ve Etkileri
Spinoza'nın güçlü mantıksal metafizik sistemi, gerek Leibniz'in
eleştirileri gerekse diğer ampirik felsefenin gelişmesiyle kısmen
unutulur. Kant'a gelindiğinde ise önemli bir kuramsal müdahale ile
karşılaşır. Kant bu sistemin örtük ve açık varsayımlarını
sorunsallaştıran bir yol izler, ontolojik alan ile epistemolojik alanı
kategorik bir ayrıma tabi tutarak, gerçekliğin bizim düşüncelerimize
tekabül ettiği ya da edebileceği varsayımını geçersizleştirmeye çalışır.
Saf akıl'ın perspektifine ulaşılamaz, sonsuzluk boyutuna dair bir bakışa
ya da bilgiye erişilemez. Ateist ya da tanrı sevdalısı filozof
şeklindeki kısır ya da tek yönlü değerlendirmelerin dışında Spinoza 18.
yüzyıldan itibaren birçok filozofu müttefik ya da rakip olarak
etkilemiştir.
Novalis, Sckleiermacher, Jacobi, Mandelssohn, Goethe, Schelling, Hegel
bu etki alanının içindeki önemli isimler olarak belirtilebilir. Hegel'in
Spinozacı felsefi sistemi dönüştürerek kullandığı söylenebilir,
Spinoza'daki töz Hegel'de Mutlak idea olarak alınır bir anlamda. Ayrıca
Marks'ın Hegel'i ayakları üzerine oturtma girişiminde de Spinoza etkisi
olduğu öne sürülmektedir. Çünkü, marksist felsefe, insanın
etkinliklerini onun maddi koşullarından bağımsız görmemekte, özgürlüğün
zorunlulukların bilinci olduğu tezini olumlamakta, bunlara bağlı olarak
doğa yasalarının belirleyiciliğini öne sürmektedir ki Spinozacı sistemle
bunlar arasında paralellikler kurmak kaçınılmazdır.
Nietzsche ise tam bir Spinoza karşıtı olarak konuşur, çünkü Spinoza'nın
temel savlarını kabul edilemez bululur. Örneğin, gerçek'in ona yönelik
yaklaşımlardan koparılabileceği yönündeki düşünce kabul edilemez bir
yanlıştır. Nietsche, Spinoza'nın matematiksel hokus pokuslarla felsefi
sistemini kurduğunu söyler ve onu "hasta münzevi" olarak tanımlar.
Nietzscheci düşünceyle önemli ilgileri olan postmodern felsefenin önemli
isimlerinden Gilles Deleuze ise Spinoza'ya çok önem veren düşürlerden
birdir. Spinoza üzerine dersler ve konferanslar vermiş olan Deleuze,
daha sonra bu notlarını Spinoza/Pratik felsefe başlığında yayımlamıştır.
Bu kitap Etika üzerine bir tür sözlük ve açımlama metnidir. Özgürlüğün
zorunlulukların bilgisine ulaşma olarak tanımlayan Etika'yı, bir
özgürleşme etiği olarak değerlendiriri Deleuze.Deleuze'dan önce Louis
Althusser'in ismini de anmak gerekir. Yapısalcılık'ın ve kuramsal
Marksizmin önemli ismi Althusser, öznenin yokluğu ve yapının/kuramın
belirleyiciliği konularında Spinozacı sistemden referanslar bulmuş ve
onun üzerinde önemle durmuş bir düşünürdür.
|
