|
Rasyonalizm Nedir?
Hakikatın ölçütünü duyularda değil, düşünmede ve tümdengelimli
çıkarımlarda bulan öğretilerin genel adı. Akılcılık, usçuluk.
Aklı bilgini temel kaynağı ve sınanabilirlik ölçüsü olarak kabul eden
akım. Bilginin duyu verilerine dayalı deneylerden kaynaklandığını ileri
süren (ampirizm) deneycilik karşıtıdır. Dünyanın akılsal bir düzen
içerisinde bir bütün olduğu, parçaların mantıksal zorunlulukla birbirine
bağlı olduğunu, dolayısıyla da yapısının doğrudan kavranabilir olduğu
görüşüne dayanır. Başlıca esir kaynağı matematiktir.
Rasyonalizm, akla dayanır ve akıl dışı olan her şeye karşı koyar.
Rasyonalizm bütün insanlarda doğuştan değişmez bir akıl bulunduğunu bu
aklın da özsel, tümel, deney dışı gerçeklik taşıdığını ileri sürer.
Rasyonalizm en açık biçimiyle bilgi felsefesinde dile getirilir. Buna
göre bazı bilgilerin kaynağı apriori ya da deney öncesi ussal
sezgileridir. Bilgi bu sezgilerin anlık tarafından kavranmasıyla ortaya
çıkar. İnsan düşünme yetisiyle kavradıkları duyu verilerini aşan
nesneler ya da tümeller ve bunların bağlantılarıdır. Her tümel bir
soyutlamadır ve duyulara değilse de düşünceye açıktır. Mantık ve
matematiğin tümü ile başka pek çok alanın bazı bölümleri bu tür bilginin
kapsamına girer. Rasyonalizme göre zihnin ulaşabileceği en önemli ve
kesin bilgi türü olan apriori bilgi hem zorunlu (başka bir yoldan elde
edilmesi imkansız) hem de evrenseldir. Rasyonalizm etik ve din
alanlarında da insanın düşünme yetisine öncelik verir. Buna göre iyiyle
kötünün ayırt edilmesinde sonul yargı duygu, gelenek ya da insan
bilgisinin kaynağı vahiy değil, insanın doğal yetileridir.
|
