Akıl Yürütme Biçimleri: Tümdengelim (Dedüksiyon ya da Dedüktif Akıl Yürütme)

Tümdengelim genel ilkelerden hareket ederek tek tek olaylar hakkında bir yargıya ulaşma yoludur. Kısaca, genelden özele ve genelden genele uzanan düşünme biçimi olduğu söylenebilir.



Genelden özeli çıkarsayan akıl yürütme biçimi, tümdengelimdir. Bu tür akıl yürütme yeni bir bilgi vermez, sadece öncülleri açık hâle getirir ve tikel hakkında bilgi verir. Genel bir yasa ya da yargıdan yola çıktığı için adına tümdengelim denilir. Biri yasa ya da yargı olmak üzere en az iki öncül ve bu öncüllerden çıkarılması gereken bir sonuçtan oluşur. Dayandığı yasa ne kadar doğru ve kuvvetliyse o kadar geçerli bir akıl yürütmedir. Tümdengelimde verilen birkaç öncülden, bir sonuç çıkarılır. Bu sonuç öncüllerde vardır. Sonuç, öncülleri ne aflar ne de öncüllere yeni bir şey katar. Tümdengelimin görevi, öncüllerde üstü örtük var olan sonucu açığa çıkarmaktır. Yani, tümdengelime bilgimizi arttırıcı değil, elde olan bilgileri çözümleyici bir yöntem gözüyle bakabiliriz.

Örneğin:

1. Bütün insanlar ölümlüdür.
2. Sokrates bir insandır.
3. O hâlde, Sokrates ölümlüdür.

Bir başka örnek verecek olursak;

1. Bütün metaller ısıtıldığında genleşir.
2. Bakır bir metaldir.
3. O hâlde, bakır ısıtıldığında genleşir.



Tümdengelimin en belirgin özelliği, öncüllerin sonucu doğruladığını savını taşımasıdır. Bu savın gerçekleşmesi ile aynı zamanda çıkarım geçerli hâle gelir. Mantıksal geçerlilikten yoksun tümdengelim örnekleri de olabilir. Şöyle ki:

1. Tüm Trakyalılar gri gözlüdür.
2. Einstein gri gözlüydü.
3. O hâlde, Einstein Trakyalıdır.

Tümdengelim akıl yürütmesinde öncüller doğru olsa da sonucun doğru olmadığı görülüyor. Sonuç doğru olmadığı için de mantıksal olarak geçerli değildir. Trakyalı olmanın a, b, c... gibi birçok ortak özelliği paylaşıyor olması durumunda, bu özelliklerden birine sahip olmak diğerlerine de sahip olmayı gerektirmez ve tek bir özelliğe sahip olmak o kişiyi o grubun içine dâhil etmez. Ayrıca tüm Trakyalılar gri gözlüdür tümel önermesi de yanlıştır. Einstein rast gele gri gözlü olabilir ama bu tek özellik Einstein’ın Trakyalı olması için yeterli değildir. Aristoteles klasik mantığın içine sadece tümdengelim akıl yürütme yöntemini dâhil etmiştir ve tümdengelime önem vermiştir. Aristoteles’e göre, zihin hakikati bu yol ile arar.

Örneğin:

Bütün filler uçabilir.
Mıstafa bir fildir.
O hâlde, Mıstafa da uçabilir.

Bir başka örnek verecek olursak;

Bütün kadınlar çiçektir.
Bütün çiçekler güzel kokar.
O hâlde, bütün kadınlar güzel kokar.

Yukarıdaki örneklerin birincisinde genelden özele, ikincisinde genelden genele doğru bir akıl yürütme kullanılmıştır.

Hazırlayan:
Sosyolog Ömer YILDIRIM
Kaynak: Ömer YILDIRIM’ın Kişisel Ders Notları. Atatürk Üniversitesi Sosyoloji Bölümü 3. Sınıf "Klasik Mantık" ve "Modern Mantık" Dersleri Ders Notları (Ömer YILDIRIM)