|
Kitle İletişim Araçları: Gazete Nedir?
Gutenberg'in hareketli harfleri kullanan baskı makinesini 15. yüzyılın
ortalarında icat etmesinden yaklaşık 150 yıl sonra ilk gazeteler ortaya
çıkmaya başlamıştır. İlk gazete olarak kabul edilen Avisa'nın
Strazburg'da1609 yılında yayınlanmasından bir yüzyıl sonra ilk günlük
gazete İngiltere'de 1702 yılında The Daily Courant adıyla
yayınlanmıştır. Dolayısıyla, tıpkı roman gibi, gazete de 18. yüzyıl
ürünüdür. Bu yüzyıl kapitalizmin dünyada başat üretim tarzı haline
geldiği yüzyıldır aynı zamanda. Hegel kapitalizm ile gazetecilik
arasındaki ilişkiyi şöyle özetliyor: "Gazete kapitalizmin sabah
duasıdır". İlk gazeteciler haberlerini genellikle yine 18. yüzyılda yeni
bir toplumsal mekan olarak ortaya çıkan kahvehanelerdeki sohbetlerden
derliyorlardı. Ayrıca gazetelerde edebi bir dil kullanılarak olaylar
süsleniyordu. Günlük gazeteler İngiltere'de "daily", Fransa'da ise "journal"
diye adlandırılıyorlardı. Bugün gazeteciliğin İngilizce ve Fransızcada "journalism"
diye adlandırılması bundandır. Türkçede ise gazete kelimesi, İtalyancada
bu tür günlük yayınların teknolojik gelişmelere paralel olarak giderek
ucuzlamasıyla satın alınırken kullanılan bozuk paralara verilen isimden
gelmektedir. Baskıya olanak veriyordu.
Başlangıçta gazete matbaaları basit tipografik makinelerdi ve zamanla
daha hızlı baskıya olanak veren ve buhar gücünü kullanan rotatifler
devreye girdi. Tipografi yöntemi çok uzun süreler devam etti ve hatta
bugün bile bazı matbaalarda kullanılıyor. Sonraları geliştirilen ve daha
kaliteli baskıya olanak veren tifdruk sistemi ise yerini kısa sürede
offset yöntemine bıraktı. Offset yöntemi hem hızlı hem de kaliteli
baskıya olanak veriyordu. Öte yandan harflerin teker teker elle
dizilmesi (mürettipler tarafından) yöntemi de yerini sonraları satır
satır dizgiye olanak veren hızlı linotiplere bıraktı. Bu yöntem eriyen
kurşundan satırların kalıbını dökme işlemi nedeniyle sıcak dizgi olarak
adlandırılır. Ancak önce elektronik dizgi makinelerinin sonra da
bilgisayarların kullanılmasıyla hızlı ve kolay tashih (düzeltme) olanağı
veren "soğuk dizgi" yöntemi yaygınlaştı. Bugün artık dizilmiş gazete
dosyaları iletişim ağları üzerinden gönderilerek birbirinden uzakta bir
çok matbaada aynı anda basılabiliyor.
Gazetecilikte haber en önemli kavramdır. Haberciliğin gelişmesinde S.
Morse'un 1837 yılında icat ettiği telgraf önemli bir rol oynamıştır.
Telgraf kısa sürede Osmanlı İmparatorluğu'nda da kullanılmaya başlandı
ve 1855 yılında Edirne Şumnu arasında ilk hat devreye girdi. Telgrafın
haberlerin hızlı iletimindeki yararı, bu yararı daha verimli hale
getirmek amacıyla haber ajanslarının kurulmasına yol açtı. Böylelikle
gazetelerle haber ajansları arasındaki sıkı ve vazgeçilmez ilişki de
başlamış oldu. Telgrafın gazeteciliğin tarihi açısından önemi bakımında
İngiltere'de yayınlanan bir gazetenin adının "Daily Telegraph" olduğunu
hatırlatmakta yarar var. Haber ajansları, kısa sürede bir haber tekeli
oluşturacak şekilde gelişti ve ortaya Dört Büyükler diye de adlandırılan
AP, UPI, Reuters ve AFP'nin egemenliğinde bir haber piyasası çıkmış
oldu. Öte yandan fotoğrafçılıktaki gelişmeler, gazetelerde görsel
malzeme kullanımını artırdı. Haberciliğin asli bir unsuru olarak
fotoğraf kullanımı yaygınlaştı ve photojournalism diye adlandırılan bir
çalışma alanı ortaya çıktı.
Gazetecilik bir yandan halkın kamusal olaylar hakkında bilgilendirilmesi
ve kamusal işlere katılması bakımından kamusal bir hizmet olarak görülür
ama aynı zamanda da ticari bir faaliyettir. Gazete sahipliği ile
gazetenin editoryal düzeni arasında hassas bir denge kurulmalıdır.
Gazete sahibi gazetesini kendi şahsi çıkarları için değil kamunun
çıkarları için kullanmalıdır. Amerikan anayasası sadece gazetecilik
mesleğine koruyucu bir ayrıcalık tanır ve gazeteciliği kısıtlayan yasa
yapılamayacağını hükme bağlar. Ancak anayasal bu ayrıcalık bir ticari
faaliyet olarak gazetecilik için değil bir kamusal hizmet olarak
gazetecilik için geçerlidir. Batıda ve Türkiye'de özellikle 1980'lerden
itibaren, globalleşen kapitalizme paralel olarak, ortaya çıkan dev medya
gruplarının sahip olduğu gazetelerde, geleneksel gazeteci-gazete sahibi
ilişkisi oldukça değişmiş, asıl ticari faaliyet alanı gazetecilik
olmayan gazete patronları ve "genel yayın yönetmeni" gibi adlarla anılan
yeni mesleksel kategoriler gündeme gelmiş ve gazeteciliğin hayat damarı
olan, ve uzun yıllar devlete karşı korunmaya çalışılan editoryal
bağımsızlık ilkesi yeni medya düzeninde iyice sarsılmıştır. Öte yandan
karmaşıklaşan toplumsal olayları takip edebilmek için "uzmanlaşmış
gazetecilik" ve "araştırmacı gazetecilik" gibi yeni meslek kategorileri
ortaya çıkmıştır.
Yeni bir iletişim teknolojisi olarak internet, gazeteciliği bir çok
bakımlardan etkilemiş ve 1990'lı yıllarda on-line gazetecilik kavramının
ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bugün mevcut gazetelerin on-line
versiyonlarının yanı sıra sadece internette yayınlanan on-line gazeteler
de bulunmaktadır. Ancak gazetecilik, tıpkı televizyon gazeteciliği
kavramının gösterdiği gibi, haber verme temel işlevi bağlamında bu yeni
teknoloji ile de işbirliği içinde varlığını sürdürecektir.
|
