|
Voltaire
Kimdir? (1694-1778)
François Marie Arouet (21 Kasım 1694 -
30 Mayıs 1778) ünlü Fransız yazar ve filozof. Daha çok mahlası Voltaire
olarak tanınmıştır. Fransız devrimi ve Aydınlanma hareketine büyük
katkısı olmuştur.
Din ve ifade özgürlüklerinin yanı sıra, insan hakları konusundaki
düşünceleri ve felsefi yazınları ile ünlenmiştir. Eserlerinde Kilise
dogmaları ve döneminin Fransız müesseselerini yoğun olarak hicvetmiştir.
Zamanın en etkili isimlerinden biri olarak tanınır.
Hayatı
Voltaire Paris'te, 1694'te doğmuştur. Sekiz yıl boyunca sanat
eğitiminin başladığı Collège Louis-le-Grand'da okumuştur. Fakat orada
"Latince ve Aptallıklar" dışında bir şey öğrenmediğini iddia etmiştir.
Mezun olduktan sonra Voltaire edebiyatta kariyer yapmaya başladı. Babası
ise oğlunun hukuk eğitimi almasını istiyordu. Bu nedenle Voltaire,
Paris'te bir avukatın asistanı olarak çalışıyormuş gibi gözüküp,
zamanının büyük bir kısmını hicivsel şiirler yazmaya adamıştır. Babası
bunu öğrendiğinde Voltaire'yi yine hukuk okumaya göndermiştir; yine de
Voltaire yazmayı sürdürmüştür. Sivri dili ile aristokratik ailelerin
beğenisini toplamıştır. Kral XV. Louis'in naibi, Orléans Dükü, II.
Philippe'yi konu alan bir yazını nedeniyle Bastille'de hapsedilmiştir.
Oradayken çıkış yaptığı piyesi Oedipe'yi kaleme almış ve Voltaire ismini
almıştır. Oedipe'nin başarısı Voltaire'i etkili bir isim yapmakla
beraber onu Fransız Aydınlanmasına dahil etmiştir.
Voltaire'nin hazır cevaplılığı ve sivri dili başına bela olmayı
sürdürdü. Genç bir asilzadeyi gücendirmesi onun mahkeme dahi olmadan
sürgün edilmesine yol açtı. Voltaire'nin İngiltere'ye sürgünü,
İngiltere'deki düşünsel durum ve yaşadıkları düşüncelerini büyük oranda
etkilemiştir. İngiliz monarşisinden ve ülkenin din ve ifade özgürlüğüne
verdiği değerden etkilenen genç yazar, ülkenin yazar ve düşünürlerinden
de etkilenmiştir, Shakespeare gibi. Gençlik yıllarından Shakespeare'yi
Fransız yazarlarına bir örnek olarak görse de, daha sonraları kendini
ondan daha büyük bir yazar olarak görmüştür.
3 yıllık sürgünden sonra Paris'e dönmüş ve fikirlerini İngiliz
hükümetini konu alan kurgusal bir metinde toplayarak bastırmıştır;
Lettres philosophiques sur les Anglais ("İngiliz(ler) hakkında felsefi
mektuplar"). İngiliz monarşisini daha gelişmiş ve insan haklarına daha
saygılı görmesi nedeniyle yazınları Fransa'da büyük bir tartışmaya yol
açmış ve sonunda öyle bir noktaya gelinmiştir ki evrağın kopyaları
yakılmış Voltaire ise Paris'i terk etmeye zorlanmıştır.
Bundan sonra sınırdaki Château de Cirey'e yerleşen Voltaire burada
Marquise (Markiz) du Châtelet, Gabrielle Émilie le Tonnelier de Breteuil
ile de bir ilişkiye başladı. Voltaire ile Markiz 21.000'den fazla kitap
toplamıştırlar. Kuşkusuz Voltaire'nin 15 yıl süren bu ilişkisi
entelektüel gelişimine yardımcı olmuştur. Yazmaya devam eden Voltaire
Mérope gibi oyunları ve bazı kısa öyküleri yayımlamıştır. İngiltere'de
geçirdiği zamanda onu en çok etkileyen şeylerden birisi Isaac Newton'un
çalışmalarıdır. Eser ve düşüncelerinde bunun etkileri görülebilir.
Markizin ölümünden sonra Voltaire Berlin'e, yakın arkadaşı ve hayranı
olan Büyük Frederick'e gitmiştir. Kral zaten onu daha önce ısrarla
saraya davet etmişti. Her ne kadar ilk zamanlarda buradaki yaşamı iyi
gitse de, zamanla çeşitli zorluklarla karşılaşmaya başlamıştır. Sivri
dili ile burada da haksız bulduğu durumları eleştirmiştir. Sonunda
kızdırdığı Frederick, Voltaire'in tüm evrağının kopyalarını yakmış
Voltaire'yi de tutuklatmıştır. Voltaire Paris'e doğru yola çıkmış fakat
XV. Louis onun kente girmesini yasaklayınca, Cenova'ya gitmiştir. Her ne
kadar iyi karşılansa da tiyatral performansları yasaklayan Cenova
yasaları Voltaire'nin Candide, ou l'Optimisme ("Candide, veya
İyimserlik") isimli eserini yazmasına ve kenti terk etmesine neden
olmuştur. Bu eser Gottfried Leibniz'in felsefesinin hicvidir. Bugün
Voltaire'nin en tanınmış eseri Candide'dir. Fransız-İsviçre sınırında
bir malikâne almış ve 1778'deki ölümüne kadar burada yaşamıştır.
Felsefesi
Her ne kadar ömrü boyunca yurttaşlık hakları ve din özgürlüğü gibi
kavramları savunmuş olsa ve var olan Fransız rejimini eleştirse de
Voltaire demokrasiden yana değildi. Onun gözünde en iyi yönetim biçimi
'aydın' bir monarşi veya 'aydın mutlakiyet'ti. Nitekim hayatının sonuna
kadar "aydınlanmış bir monark'ın yönetimini ideal bir yönetim tarzı
olarak savundu."[1]
Bunun dışında sınıfların varlığını da bir zorunluluk olarak görmüş ve ne
teorik ne de pratik açıdan bunu eleştirmiştir. Din açısından ise
Voltaire'nin tutumları biraz karışıktır. Philosophes'den olan Voltaire
genelde, diğerleri gibi, bir deist olarak tanımlanmıştır. Fakat çeşitli
söylemleri nedeniyle ateist olduğu da düşünülmüştür. Ünlü felsefi eseri
Felsefe Sözlüğü'nde (Dictionnaire philosophique) Voltaire ateizmi ve
ateistleri eleştirir. Ortaya koyduğu dini fikir ve söylemler deist
çerçevededir. Bazı araştırmacılara göre Voltaire'nin deist çizgide
kalmasının, kişisel nedenler bir yana, fikri nedeni onun yönetim biçimi
konusundaki fikirleridir. Voltaire'ye göre din halkın uygun biçimde
yönetimi için neredeyse şarttır. Nitekim Voltaire'nin tanınmış
aforizmalarından birisi Si Dieu n'existait pas, il faudrait l'inventer
yani "Eğer tanrı var olmasaydı, onu icat etmek gerekirdi" onun dini
fikirlerini anlamak açısından önemlidir. Bunların dışında Voltaire var
olan dini inanç ve yapıyı eleştirmiştir. Her açıdan Voltaire'nin dini
dogmatizme karşı olduğu aşikardır. Özellikle dini bağnazlığa sert
biçimde karşı çıkmış, Hristiyanlığı, Musevileri yermiştir. Bu tutumları
da yine "Felsefe Sözlüğü"nde görülebilir.
Voltaire'nin düşünce tarihi açısından önemli biri sayılır. Zaten
tarihsel planda çok büyük önem taşıyan Fransız Devrimi'nin de babası
sayılmıştır.
Çalışmaları
Çok üretken bir yazar olan Voltaire neredeyse tüm edebi şekillerde
eser vermiştir.
Başlıca eserleri şunlardır:
Oedipe (1718)
Zaire (1732)
Lettres philosophiques sur les Anglais (1733)
Le Mondain (1736)
Sept Discours en Vers sur l'Homme (1738)
Zadig (1747)
Micromegas (1752)
Candide (1759)
Dictionnaire philosophique (1764)
Épître à l'Auteur du Livre des Trois Imposteurs (1770)
Oyunları
Voltaire, tamamlanamamışlar dahil, 50-60 arası oyun kaleme almıştır.
Bunlardan bazıları:
Ecossaise
Eriphile
Mahomet
Mérope
Nanine
Zaire
Şiirleri
Voltaire'in ilk basılan çalışması şiirdir. İki uzun şiir kaleme
almıştır: Henriade ve Pucelle. Bunların yanında birçok kısa şiir de
yazmış ve genellikle kısa şiirleri bu iki uzun şiirinden daha fazla
beğeni toplamıştır.
Felsefesi
Voltaire'nin en tanınmış ve büyük felsefi eseri Dictionnaire
philosophique yani "Felsefe Sözlüğü"dür. Dönemin Fransız siyasi
müesseselerine yoğun eleştiri içeren yazınlar içeren sözlük, aynı
zamanda o dönemlerde popülerleşmiş düşünceler ve Voltaire'nin rakip ve
düşmanları hakkında da yazınlar içerir. Bunun dışında eserde din
eleştirisi de bulunmaktadır.
Diğer Çalışmaları
Voltaire bunların dışında tarihi ve düzyazı eserler kaleme almıştır.
Düzyazı eserlerine şunlar örnek verilebilir: L'Homme aux quarante ecus,
Zadig, dini ve felsefi optimizme saldıran ünlü Candide. Ayrıca yaşamı
boyunca yaklaşık 20.000'den fazla mektup yazmıştır ve bu mektuplar gerek
kişiliği gerekse düşünce tarzı açısından büyük önem taşır.
KAYNAKLAR
[1] "Aydınlanma", derleyen: Veysel Atayman, Donkişot Yayınları,
İstanbul, Ocak 2005, s.33; kitaptan alıntı - orijinali şöyledir: "Voltaire,
toplumsal düzende sınıfların egemenliğine teorik düzeyde de olsa karşı
çıkmamış, yaşamının sonuna kadar, toplumda zengin ve yoksulun yan yana
var olmalarının kaçınılmaz bir zorunluluk saymış, aydın despotizmi ile
kurucu monarşi yönetimi anlayışlarını birlikte sürdürmüş, aydınlanmış
bir monark'ın yönetimini ideal bir yönetim tarzı olarak yaşamının sonuna
kadar savunmuştur."
- Spielvogel -- Western Civilization -- Volume II: Since 1500 (5th
Edition -- 2003)
- "Voltaire, Author and Philosopher." Lucidcafé. 8 October 2005.
Lucidcafé. 25 November 2005 [2]
- "Voltaire", in Richard Shenkman, Legends, Lies, and Cherished Myths of
World History (HarperCollins, 1993), pages 148-51 passim.
- "Voltaire", by Thomas S. Vernon. [3].
- Holmes, Richard. "Voltaire's Grin". in New York Review of Books,
30/11/1995, pp.49 - 55, and in Sidetracks: explorations of a romantic
biographer, HarperCollins, 2000 , pp.345 - 366.
- McNeil, Russell. "Voltaire (1694)." Malaspina Great Books. 25 November
2005 [4].
- Wade, Ira O. Studies on Voltaire. New York, NY : Russell & Russell,
1967.
- "Aydınlanma", derleyen: Veysel Atayman, Donkişot Yayınları, İstanbul,
Ocak 2005.
|
