|
Ferdinand de Saussure
Kimdir? (1225 - 1274)
Ferdinand de Saussure (26 Kasım 1857 – 22 Şubat 1913) Cenevre doğumlu
İsviçreli 20. yüzyılda dilbilimde kayda değer gelişiminin birçoğu için
fikirleriyle temel hazırlamış dilbilimci. Genellikle 20. yüzyılın
dilbiliminin ‘babası’ olarak düşünül-mektedir.
Yaşamı
1857'de Cenevre'de, Sigmund Freud'dan bir yıl sonra, Emile Durkheim'dan
ise bir yıl önce doğan Saussure, tanınmış bir doğabilimcinin oğluydu.
Ailenin doğabilimleri konusunda güçlü bir başarı geleneği vardı.
Saussure'ü erken yaşlarda dil bilimi çalışmalarına bir filolog ve aile
dostu, Adolphe Pictet yöneltti. On beşinde, Fransızca, Almanca,
İngilizce ve Latince dillerine Yunancayı da ekledikten sonra, Saussure
genel bir dil dizgesi oluşturmaya çalıştı. Ve Pictet için, tüm dillerin
kökünde iki ya da üç temel ünsüzden oluşan bir dizgenin olduğunu öne
süren 'Diller Üstüne Deneme'yi yazdı. Pictet bu gencecik çabanın aşırı
indirgemeci özelliğine gülümsemekten kendini alamamış olabilir ama daha
okuldayken Sanskrit öğrenmeye başlayan, himayesi altındaki bu öğrencinin
cesaretini kırmadı.
1875'te Saussure, Cenevre Üniversitesi'ne girdi. Aile geleneğini
izleyerek fizik ve kimya öğrencisi olarak kayıt yaptırmakla birlikte
Yunan ve Latin dil bilgisi derslerine girmeyi sürdürdü. Bu deneyim onu,
mesleğinin dil incelemesi konusunda olacağına inandırdı. Çünkü yalnızca
profesyonel bir dil derneğine, Paris Dil Bilimi Derneği'ne katılmakla
kalmayıp Cenevre'de ilk yılının büyük ölçüde boşa gittiğini düşünerek
onu Hint-Avrupa dillerini incelemek için Leipzig Üniversitesi'ne
yollamalarının gerekliliğine ana babasını inandırdı.
Leipzig şanslı bir seçim oldu, çünkü genç dil tarihçileri okulunun
Junggrammatiker ya da 'Yeni Dil Bilgiciler'in merkeziydi; Saussure, ilk
kez kendi zekâsını gününün en yaratıcı dilcileri ile
karşılaştırabiliyordu. Leipzig'deki öğretmenlerinden biri, Brugmann,
Saussure'ün birkaç yıl önce öne sürdüğü fakat ünlü dilcilerin
varsayımlarına karşıt düştüğünden vazgeçtiği "genizsil selenliler" (nasal
sonans) yasası denen şeyi bulduğunda, kendi yeteneklerine inancı
kuşkusuz onaylandı.
Saussure, Berlin'deki on sekiz aylık bir ara dışında dört yıl boyunca
Leipzig'de kaldı ve 1878 Aralık ayında yirmi bir yaşındayken, bir
dilcinin 'şimdiye dek yazılmış en yetkin karşılaştırmalı filoloji
yapıtı' dediği Mémoire sur le sytème primitif des voyelles dans le
langues indo-européennes (Hint-Avrupa Dillerindeki Ünlülerin İlk Dizgesi
Üstüne İnceleme)sini yayımladı. Bu yapıtın en etkileyici yanı genç
dilcinin tarihsel dil bilimindeki en büyük ve en temel soruna el atmış
ve yöntemsel sorunların önemini vurgulamış olmasıdır. Önsözünde,
'anlaşılmaz kuramsal sorunlar üstüne düşünceler kurmuyorum; konunun
temelini, yokluğunda her şeyin başıboş, nedensiz ve belirsiz kalacağı
temeli sorguluyorum' diyordu.
İnceleme, birçok çevrede iyi karşılandı. Saussure, Berlin Leipzig'e
döndüğünde, bir profesör ona İnceleme'nin yazarı, İsviçleril büyük dil
bilimci Saussure ile uzak yakın bir akrabalığı olup olmadığını sordu.
Bununlu birlikte, Saussure, Almanya'yı kendine yakın bulmamış olmalı ki,
Sanskrit'te tamlayan durumunun kullanımı üstüne yazdığı (Summa cum laude
ile ödüllendirilen) doktora tezinin savunmasından hemen sonra Paris'e
döndü.
Fransa'da oldukça başarılıydı. Hemen École pratique des hautes études'de
Sanskrit, Gotik ile Eski Yüksek Almanca öğretmeye başlayıp, 1887'den
sonra öğrettiklerini de genel olarak Hint-Avrupa filolojisini kapsayacak
biçimde genişletti. Paris'tesi Société linguistique'de etkin olduğu gibi
genç Fransız dil bilimci kuşağının biçimlenişini de önemli katkılarda
bulundu. Ama 1891'de Cenevre'de bir profesörlük önerilince, İsviçre'ye
dönmeye karar verdi ve kendinden yaşlı meslektaşlarının ona Légion
d'Honneur Nişanı'nı sunmalarının onuru bile onu Paris'te tutamadı.
Cenevre'de öğrencileri sayıca daha az ve daha geriydiler. Genel olarak
Sanskrit ve tarihsel dil bilimi öğretiyordu. Evlendi, iki oğlu oldu; çok
az yolculuğa çıktı; besbelli aklı başında bir taşralı belirsizliğe
yerleşmeye başlıyordu. Git gide daha az, daha acıyla ve isteksiz yazmaya
başladı. Elimizdeki birkaç açıklayıcı kişisel belgeden biri olan,
1894'de yazılmış bir mektupta, sonunda bir yayımcının eline bıraktığı
bir yazısına değinir ve sürdürür:
...ama bütün bunlar ve dil bilimi konusunda aklı başında on satırcık
bile yazmanın güçlüğü canıma yetti. Uzun süredir kafam her şey bir yana
dil bilimi olgularının ve onlara bakış açılarımızın sınıflandırılması
düşüncesiyle dopdolu; dil bilimciye ne yaptığını göstermek için göze
alınması gereken işin ölçülemeyecek denli çok olduğunu git gide daha iyi
farkediyorum... Kullanılan terimlerin kesin yetersizliği, bunların
yeniden gözden geçirilmesinin gerekliliği ve bunu başarabilmek için
dilin ne tür bir nesne olduğunu göstermek, (genelde, dilin niteliğini
düşünmek zorunda bırakılmamak en büyük isteğim olmakla birlikte)
filolojiden aldığım tadı sürekli bozuyor. Bu beni kendi istemim dışında,
dil biliminde neden benim için bir anlam taşıyan bir tek terim bile
olmadığını açıklayacağım bir kitap yazmaya itiyor. Açık söyleyeyim,
ancak bundan sonra, işimi bırakacağım yerden sürdürebileceğim. (4 Ocak
1894 tarihli mektup, 'Letter de F. de Saussure a Antoine Meillet',
Cahiers Ferdinand de Saussure 21 (1964)
Kitabı yazamadı. Litvanya dili, ortaçağ Alman destanları ve Latin
ozanların şiirlerinde gizlenmiş özel isim çevriklemeleri üstüni bir
kuramla uğraştı. Ama 1906'da, bir profesörün emekli olmasıyla,
üniversite ona genel dil bilimi öğretme görevi verdi; böylece sırasıyla
1907, 1908-1909, 1910-1911 yıllarında, sonunda Course de Linguistique
Génerale olacak dersleri verdi. 1912 yazında yatağa düştü; 1913
Şubat'ında 56 yaşında öldü.
Kaynak: (Jonathan Culler, Saussure, (Çeviren: Nihal Akbulut), Afa Çağdaş
Ustalar Dizisi 8, İstanbul, 1985, s.13-16.)
Eserleri
- Saussure, F. de (1878) Memoires sur le système primitif des voyelles
dans les langues indo-européenes (Memoir on the Primitive System of
Vowels in Indo-European Languages), Leipzig: Teubner.
- Saussure, F. de (1916) Cours de linguistique générale, ed. C. Bally
and A. Sechehaye, with the collaboration of A. Riedlinger, Lausanne and
Paris: Payot; trans. W. Baskin, Course in General Linguistics, Glasgow:
Fontana/Collins, 1977.
- Saussure, F. de (1993) Saussure’s Third Course of Lectures in General
Linguistics (1910–1911): Emile Constantin ders notlarından, Language and
Communication serisi, cilt. 12, çeviren ve düzenleyenler E. Komatsu and
R. Harris, Oxford: Pergamon.
- Saussure, F. de (1985) Genel Dilbilim Dersleri (Çeviren: Berke Vardar),
Ankara: Birey ve Toplum.
Hakkında Diğer Kaynaklar
- Culler, J. (1976) Saussure, Glasgow: Fontana/Collins.
- Ducrot, O. and Todorov, T. (1981) Encyclopedic Dictionary of the
Sciences of Language, trans. C. Porter, Oxford: Blackwell.
- Harris, R. (1987) Reading Saussure, London: Duckworth.
- Holdcroft, D. (1991) Saussure: Signs, System, and Arbitrariness,
Cambridge: Cambridge University Press.
- Lyons, J. (1968) An Introduction to Theoretical Linguistics,
Cambridge: Cambridge University Press.
|
