|
Duns Scotus
Kimdir?
(? -1308)
Ortaçağın bir döneminde düşünce yaşamına çok itina göstermiş olan
Dominiken ve Fransisken tarikatlarından söz etmiştik. Thomas, Dominiken
rahibidir. Fransisken tarikatı Thomas'a karşıdır. Bu tarikat, özellikle
Skolastiğin son dönemini temsil etmiştir.
Şimdi Fransisken tarikatının en önemli iki kişiliğinden söz edeceğiz.
Bunlardan biri İskoçyalı Duns Scotus'tur. Duns Scotus Thomas'tan esasta
ayrılır. Thomas için seyir (temaşa) yaşamının esas olduğunu biliyoruz.
Oysa Duns Scotus tam tersine olarak, yaşamın anlamını "fiil ve
davranışız, bulur. İşte bu fiil ve davranışa verdiği önemle, bu aksiyona
verdiği değer ile Duns Scotus bir bakıma Rönesans'ı hazırlamış olur.
Duns Scotus'a göre, Allah isteyen ve "irade sahibi" bir varlıktır.
Allah, evreni kendi özgür iradesinden, iradî bir davranış ile
yaratmıştır. Bundan başka, ahlâkî değerler de Allah tarafından
yaratılmıştır. Bundan dolayı evreni ve ahlâkı yalnızca akıl ile,
yalnızca rasyonalist bir metod ile temellendiremeyiz. "İyi" Allah'ın
beğenmiş olduğu şeydir. Fakat başka şeyler de Allah'ın hoşuna gidebilir.
Allah'ın, bilgisine akıl erdiremediğimiz iradesi, "iyi"yi ve "kötü"yü
şimdiki şekilleriyle belirlemiştir. Allah'ın bunu niçin böyle yaptığını
soramayız. Bunu yalnızca bir "olay" olarak benimseyip Allah'ın huzurunda
eğilmemiz gerekir.
Duns Scotus bu "fiil ve davranış" bir de bireyciliği (individüalizm)
bağlamaktadır. Ona göre her birey bir kişiliktir. İnsan ancak dünyaya
bir kez gelmiş olan kişiliği ile bir özelliğe sahip olur. O halde reel
olan tümel değil, bireydir. Bu "fiil ve davranışı" ve bireyciliği
(individüalizm) ile Duns Scotus, Skolastiğin son dönemini hazırlamıştır.
Zaten kendisi Skolastiğin parlak dönemi ile son döneminin sınırları
üzerinde bulunur.
|
