Bilimsel Yöntemin Basamakları Nelerdir?

Bilim, deneylerle ispatlanmış ve denenmiş, akla uygun olan bilgiler birikimidir.



Bilim evrenin düzenini kuran gerçeklere ulaşmaktır; bilimsel problemlerle ilgili hipotezler, teoriler ve kanunlar dizisidir. Bilim; hipotezleri, teorileri geliştirmek için yapılan tarafsız gözlem, deney, araştırma ve incelemelerin tümünü kapsar. Bilim insanları, tüm bu çalışmaları belli bir sırayı takip ederek yaparlar. Bir planla, gözlem ve deneye dayanarak yapılan çalışmaların tümüne bilimsel yöntem denir. Bilimsel yöntem basamakları adı verilen bu aşamaları aşağıda önce kısaca ve daha alt sayfalarda da detaylıca açıklamalarıyla birlikte inceleyelim:



Bilimsel Yöntem Basamakları

• Problemin hissedilmesi

• Mevcut teori ve araştırmalara bakılması

• Ön gözlemler yapılması

• Problemin sınırlanması, araştırma amaçlarının sorular veya hipotez hâlinde oluşturulması

• Evren ve örneklemin tespiti (konuyu oluşturan obje, belge, örnek veya kişilerin belirlenmesi)

• Veri toplama araçlarının geliştirilmesi ve örneklemden gözlem, görüşme, deney veya bilgi formu gibi araçlarla (veri toplama araçlarıyla) verilerin toplanması

• Verilerin betimlenmesi ve hipotezlerin doğrulanıp doğrulanmadığının analiz edilmesi

• Bu bulguların mevcut teorilerle bağlarının kurulması veya yeni teoriler geliştirilmesi

• Bulgu ve sonuçların çıkarılması

• Önerilerin geliştirilmesi

• Ulaşılan sonuçları dikkate alarak ve çürüyen hipotezleri değiştirerek bir üst araştırmaya geçilmesi



Bilim, geliştirdiği yöntem sayesinde ileri sürdüğü bilimsel yasalar ve ona dayanarak yapmış olduğu açıklamalar neticesinde olayların nedenini izah etmeye çalışır. Bilim etkinliği, bu yönüyle güvenilir bilgiler elde eder. Bu durum, bilimin yönteminin diğer alanlar üzerinde denenmesi sonucunu doğurmuştur ve bilime olan eğilimi giderek artırmıştır. Dolayısıyla bilim hızla ilerlemiş ve araştırma inceleme alanını genişletmiştir.

Problemin belirlenmesi

Problem akla takılan cevabını bilmediğimiz sorudur. Herhangi bir olayın nasıl ve neden olduğunu mevcut bilgilerimizle açıklayamıyorsak bu olay bizim için bir problemdir. Problemin üzerinde iyi düşünülmüş olması gereklidir. İşte bilim insanı, tüm bu çalışmaları probleme cevap bulmak için yapar. Örnek problem: Kanser hastalığı nasıl oluşur?

Gözlemlerin yapılması

Bilim insanı probleme yönelik gözlemlerde bulunur. Bunu yaparken nitel ve nicel olmak üzere iki farklı gözlem metodundan yararlanır. Nitel gözlem, duyu organlarıyla yapılan gözlemlerdir. Bu tür gözlemlerde hem hata payı yüksektir hem de yapılan tespit kişiden kişiye farklılık gösterir. Öznellik hâkimdir. Örnek nitel gözlem: Tümör kitlesi dokunarak hissedilir. Nicel gözlem, daha objektif ve ölçü aletlerine dayalı olarak yapılan gözlemlerdir. Bu tür gözlemlerde yanılma payı daha düşüktür ve bilim insanı tarafından daha çok tercih edilir. Örnek nicel gözlem: Tümör kitlesinin çapı 3 cmdir. Burada bir ölçüm söz konusudur.

Verilerin toplanması

Veri problemle ilgili doğrulardır, gerçeklerdir. Gözlemler sonucunda veriler toplanır. Deneylerle kanıtlanmış bilimsel doğrulara gerçek denir.

Hipotezin veya hipotezlerin kurulması

Probleme sunulan geçici çözüme hipotez denir. İyi bir hipotez şu özelliklere sahip olmalıdır: Toplanan tüm verilere uygun olmalıdır. Probleme uygun bir çözüm önermelidir. Deney ve gözlemlere açık olmalıdır. Tahminlerde bulunma Hipotez veya hipotezlere göre yapılan tahminlerdir. Tümdengelim ve tümevarım yöntemleriyle gerçekleştirilir. Tümdengelim yönteminde bir ön bilgi kullanılarak sonuç elde edilir. Başka bir ifadeyle genel kapsamlı bir bilgiden daha az kapsamlı özel bir bilgiye varılmasıdır.

Kontrollü deneyler yapmak

Yapılan tahminlerin geçerli olup olmadığını kontrollü deneylerle anlarız. Kontrollü deneylerde iki grup vardır. Birine kontrol grubu diğerine ise deney grubu denir. Her iki grupta da aynı deney yapılır. Araştırılan faktör, gruplar arasında farklı tutularak sonuca varılır. Deney sonuçları tahminleri doğrularsa gerçek veya teori olur. Aksi durumda yeni hipotez kurularak deneylere devam edilir.

Doğruların elde edilmesi

Deneylerle kanıtlanmış bilimsel doğrulara gerçek denir. Deneyler sonucunda bazı gerçekler elde edilir. Bu gerçeklerin kurulan hipoteze uygun düşmesi önemlidir. Şayet hipotezle çelişiyorsa hipotez veya hipotezler değiştirilir.

Teoriye dönüşüm

Tekrarlanan deneylerle doğruluğu tam olmayan ama kabul edilen hipotezlere teori denir. Teoriler değişebilir. Bilimde teorilerin önemi büyüktür. Tam açıklanamadıkları için sürekli olarak araştırılma eğilimi gösterirler. Bunun neticesinde daima yeni bilgiler elde edilir ve bilim sahası genişler. Bir dinamiklik söz konusudur.

Kanun

Tüm bilim insanları tarafından kabul gören hipotez ve teorilere kanun denir. Kanunlar her yerde geçerli değildir. Örnek: Yer çekimi kanununun dünya yüzeyinde olup uzayda olmaması gibi.

Derleyen: Sosyolog Ömer YILDIRIM
Kaynak: Atatürk Üniversitesi Sosyoloji Bölümü 1. Sınıf "Felsefeye Giriş" ve "Sosyolojiye Giriş" Dersleri Ders Notları (Ömer YILDIRIM); Diğer Ders Notları (Ömer YILDIRIM)