Bilimin Nitelikleri, Bilimin Özellikleri Nelerdir?

Bilim olgusaldır: Bilim doğrudan ya da dolaylı gözlenebilir olguları dile getirir. Bilimde hiçbir kuram ya da hipotez, gözlem ya da deney sonuçlarına dayandırılarak kanıtlanmadıkça doğru kabul edilmez. Örneğin “Dünya yuvarlaktır.” önermesi olgusaldır. Gözlemlerle doğru ya da yanlış olduğu söylenebilir.



Bilim kesindir: Bilimsel bilgiye ulaşmada kuşkucu ve eleştirel bakış çok önemlidir. Araştırma konularının seçimi, araştırma süreci bu kuşkucu ve eleştirel bakışla gerçekleşir. Araştırma tamamlandığında bilimsel yöntemle ulaşılan sonuçlar kesin olarak kabul edilir. Örneğin fizik bilginlerince değişik cisimlerin boşlukta düşüşleri incelendikten sonra varılan “Boşlukta bütün cisimler aynı hızla düşer.” yargısı kesinliği kabul edilmiş bir yasadır. Bu durumda hiç kimse kesinlik ilkesiyle çelişmeden “Bütün cisimler boşlukta aynı hızla düşmez.” ben bunu gözlemledim diyemez. Mantık ve matematik formel bilgi olup çıkarımları zihinseldir. Bu nedenle çıkarımları tam kesinlik taşımaktadır. Oysaki doğa bilimlerindeki kesinlik mutlak değildir. Doğa bilimlerindeki kesinlik, olasılık düzeyi çok yüksek olarak tanımlanan bilgilerdir. Sosyal bilimlerde ise zaman içerisinde değişken nitelik taşıyan insan ve insanla bağıntılı olarak toplum ögeleri temel alındığından, bu alanlarda bilimin kesinlik iddiasında bulunurken daha dikkatli olması gerekmektedir.



Bilim seçicidir: Evrende olup biten olgular, çeşit ve sayı yönünden sonsuzdur. Her bilim, kendi konusuyla ilgili olguları bunların içinden seçer ve diğerleriyle ilgilenmez. Biyoloji biyolojiyle, fizik fizikle ilgili soruları inceler.

Bilim mantıksaldır: Bilimin ulaştığı sonuçlar her türlü çelişkiden uzak, kendi içinde tutarlıdır. Ayrıca bilim, bir hipotez ya da kuramı doğrulama işleminde mantıksal düşünme ve çıkarım kurallarından yararlanır.

Bilim evrenseldir: Tüm insanlığa aittir. Bilim tarihine baktığımızda; astronomi, matematik ve tıp çalışmalarında ilk önemli adımların Hint, Sümer, Mısır ve Babil uygarlıklarında atıldığı, 8. ve 12. yüzyıllar arasında İslam dünyasında geliştirildiği ve son 400 yıl boyunca Batı’da olağanüstü başarıların elde edildiği görülür.

Bilim genelleyicidir: Olgular arasında ilişkiler kurarak benzerliklerden hareketle genellemelere ulaşır. Tek tek olaylarla değil, genel olgularla uğraşır. Örneğin Ali’nin ve Ayşe’nin evlenmesinin toplum bilimi açısından önemi yoktur. Ama evlenme olgusu toplum bilimini ilgilendirir. Toplum bilimi “Kadının ekonomik özgürlüğe ve erkekle eşit haklara sahip olduğu toplumlarda tek eşlilik yaygındır.” gibi genel sonuçlar ortaya koyar.

Bilim eleştiricidir: Ne kadar akla uygun görünürse görünsün her iddia karşısında eleştirici tutumunu elden bırakmaz. Örneğin maddenin en küçük parçasının atom olduğu kabul edilirken, bilimin eleştirici tavrı nedeniyle atomdan da küçük parçaların bulunduğu ortaya çıkmıştır. Bu anlamda bilim kendi kendini düzeltici bir süreçtir.



Bilim sistemlidir: Bilim gelişigüzel bir şekilde değil bilimsel yöntemi ve veri toplama tekniklerini kullanarak sonuca ulaşır. Bilim kendi içinde bütünlüğe sahiptir. Toplumlar tarihsel süreç içerisinde insanların bir arada yaşaması ile oluşmuştur. Toplumu oluşturan kurumların ve grupların işleyişi ve değişimi, belirli yasalar çerçevesinde neden - sonuç ilişkisi içinde olur. Başka bir deyişle toplumsal değişim ve gelişim rastlantısal değildir. Sosyolojinin toplumsal değişmenin dayandığı toplumsal gerçekliği ve bu gerçeklikteki muhtemel yasa ya da işleyiş biçimlerini bulup ortaya çıkarma çabası içerisinde olması, onun bilim olma iddiasının önemli bir boyutudur. Toplum ve toplumsal çevre hakkında bilimsel bilgi edinmek sosyoloğun işidir. Sosyologlar toplumun durmaksızın değiştiğini göz önünde tutar. Bilimin özelliklerinden en önemlisi, yöntemli bir çalışma ile ölçülebilir, sınanabilir, sistematik sonuçlara ulaşmaktır. Sosyoloji, geliştirdiği araştırma teknikleriyle ölçülebilir, sınanabilir bilgiye ulaşmayı hedefler.

Hazırlayan: Sosyolog Ömer YILDIRIM
Kaynak: Ömer YILDIRIM’ın Kişisel Ders Notları. Atatürk Üniversitesi Sosyoloji Bölümü 1. Sınıf “Sosyolojiye Giriş” ve 2., 3., 4. Sınıf “Sosyoloji Tarihi” Dersleri ve Muhtelif Ders Notları (Ömer YILDIRIM); Açık Öğretim Sosyoloji Ders Kitabı; MEB Sosyoloji Ders Kitapları